टीका लगाए पनि हुन्छ, नलगाए पनि हुन्छ

skoda
  • Get News Alerts

आज विजयादशमी स्वाभाविक र सामान्य कुरा गरौं। स्वाभाविक र सामान्य रुपले सोचौं। स्वाभाविक र सामान्य रुपले बाँच्ने प्रयत्न गरौं। समाज पनि स्वाभाविक र सामान्य हुन्छ।

आजै एक राष्ट्रिय दैनिकको डिजिटल पेजको एक समाचरमा टक्क आँखा अडिए। दसैंका बेला सार्वजनिक स्थलमा हुने दुर्गापूजा सफल बनाउन सर्लाहीको हरिऔनका मुस्लिम युवा शेषमहबुब रेजा रातदिन खटिएका छन् रे ! उनी पूजा समितिका कोषाध्यक्ष पनि छन् रे ! उनले पूजाका लागि ११ हजार पनि दिए रे !

हिजै मात्र यस्तै एउटा समाचारमा आँखा डुलेका थिए। काठमाण्डौंको बानेश्वरस्थित छकुबकु मन्दिरकी पुजारी सुकुमाया सार्कीका बारेमा। छकुबकु मन्दिर र हरिऔनको दुर्गापूजाका बारेमा लेखिएको समाचारले धेरै सोच्न, बुझ्न र मनन गर्न बाँकी रहेको बोध गरायो।

समाचार अनुसार त्यस मन्दिरकी पुजारी सुकुमाया रोक्का सार्की परिवारकी हुन् रे ! साँझबिहान नित्यपूजा, आराती उनी नै गर्छिन रे ! सयौं भक्तजन टीका–प्रसाद थाप्न आउँछन् रे ! पढेर लाग्यो–आहा, कति स्वाभाविक ! कति समान्य ! स्वाभाविक र सामान्य कुरा कति सुखद् हुँदा रहेछन् ! 

सोचेँ– शेषमहबुब मुसलमान मात्र हैनन्। एक साँच्चिकै सामजिक प्राणी हुन्। यस्ता प्राणीलाई मान्छे मात्र हैन असल मान्छे मान्न सकिन्छ।  सुकुमाया पनि सार्की हैन, मान्छे हुन्। त्यहाँ टीका–प्रसाद थाप्न जाने पनि बाहुन, क्षेत्री, वैश्य, शूद्र हैन मान्छे नै हुन्। मान्छे भएको ठाउँमा मान्छे गएका हुन्। मान्छेको हातबाट मान्छेले टीक–प्रसाद लिएका हुन्। पशुपतिको मूल भट्ट र सुकुमायामा केही फरक छैन। छ भने एउटै छ, त्यो हो– पुरुष र नारी।

प्रसंग दसैं हो। के हो त दसैं ?

केही हैन दसैं ! दसैंमा टीका लाए पनि हुन्छ। नलाए पनि हुन्छ। लाए पनि केही हुदैन। नलाए पनि केही हुदैन। यसमा विवाद गरेर समाज धमिल्याउनु पर्ने कारण छैन। दसैं लगायतका चाडपर्वका रिसले हाम्रो सामाजिक सद्भावको वस्तीमा आगो झोस्नुका पछाडि कसैको व्यक्तिगत स्वार्थ भन्दा अरु केही हुन सक्दैन।

आगो झोस्नेले एकछिन् न्यायो त पाउँछ होला तर त्यो सद्भावको वस्तीमा ठडिएका भावनाका धेरै झुप्राहरु खरानी हुन्छन्। फेरि त्यो वस्ती बसाउन भोलि समाजले ठूलो मूल्य चुकाउनु पर्छ।

सोच्ने र बुझ्ने सबैका आ–आफ्ना तरिका हुन्छन्। मानविय स्वभावलाई केलाउँदा चेतनाका तीन अवस्था पाइन्छ। अचेतन चेतना। अवचेतन चेतना। चेतन चेतना। चेतनाका यी अवस्थाहरुमा पहिलो, सुनेर विश्वास गर्ने। दोस्रो, देखेर विश्वास गर्ने र तेस्रो, भोगेर विश्वास गर्ने स्वभाव पर्छन्।

हामी धेरै जसोमा अचेतन चेतना नै छ– सुनेर विश्वास गर्ने। कारण सबै देख्न सकिँदैन। देखेको जति भोग्न सकिँदैन।

प्रसंग दसैंको हो। दसैंलाई नसुनौं। शैलपुत्री, व्रम्हचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदायिनी नामका नवदुर्गाका कथा पनि नसुनौं। राम–सीताका कथा पनि नसुनौं। सूर–असूरका किंवदन्ती पनि नसुनौं। मंगोल जातिलाई असूर मानेका तुक्का पनि नसुनौं। कथित शूम्भ–निशूम्भ र महिषासुरलाई आदिवासी मानेको र देवीले मारेका फाल्तु कुरा पनि नसुनौं। आफू लाई गैरहिन्दु र अर्कालाई हिन्दु बनाएर गाली गरेका शब्द पनि नसुनौं। दसैं हिन्दु धर्मका माथिल्लो जातीले लादेको सँस्कार हो भन्ने बकवास पनि नसुनौ। हिन्दुहरुको पर्व हो भन्ने तथ्यहिन धारणा पनि नसुनौं।

दसैंलाई हामी देख्न सक्छौं। देख्नभन्दा बढी भोग्न सक्छौं। दसैंलाई भोगौं। भोगेर अति स्वाभाविक र सामान्यरुपले सोचौं। सोचेर मनन गरौं। के हो दसैं ?

दसैं केही होइन तर दसैं एउटा परम्परा मात्र हो। कुनै पनि परम्पराले नियमितता पाउँदै गएरपछि पर्व बन्छ। परम्परार र पर्व मान्छेले पालना गर्न पनि सक्छ। नगर्न पनि सक्छ। तर त्यसलाई धर्मसँग जोडिदियो भने मान्छेले त्यसलाई आस्था मान्छ। पालना गर्छ। त्यसैले सायद धर्मसँग जोडिएको हुन सक्छ दसैं।

तर कुनै पनि परम्पारा, पर्व, सँस्कारका पछाडि वैज्ञानिक कारण छन्। हाम्रा पूर्वजले हामीलाई ती अमूल्य निधि त्यसै सुम्पेर गएका छैनन्।

दसैंको प्रसंग भएकोले दसैं परम्पराकै बारेमा कुरा गरौं। हाम्रो देश कृषि परम्परा र संयन्त्रमा बाँचेको देश हो। कति मान्छे खेतीकिसानीमै सबै ऋतु बिताउँछन्। सोचौं त, दसैं नहुदो हो ती किसानले कहिले फुर्सद पाउने ? कहिले सुकिलोमुकिलो भएर मीठोमसिनो खाने ? रिनपान–जोहोपोहो गरेको भए पनि हरेक शरद्ले ती गरीबगुरुवाको अनुहार दुईचार दिन भए पनि हँसिलो बनाउँछ। तिनका लालाबाला नयाँ लुगासँग साट्ने खुशी जीवनकै अलौकिक खुशीमा पर्छ। केटाकेटी अवस्थामा कति रमाउँथ्यौ हामी दसैंका नयाँ लुगामा ठाँटिएर चप्पल पड्काएर हिड्न पाउँदा। के त्यो खुशीका पछाडि धर्म र जातिको सम्बन्ध छ ?

हामी सामाजिक प्राणी हौं। सामाजिकभन्दा पहिला हामी पारिवारिक प्राणी हौं। पारिवारिक सम्बन्ध बलियो भने सामजिक सम्बन्ध झन् बलियो हुन्छ। तर परिवारमा सधैं एकता र मिलाप मात्र भइरहदैन। मनमुटाव र वैमनस्यताका चिर्पट–चोइटाले हाम्रो सम्बन्धलाई चिरा पारिराखेको हुन्छ। त्यही सम्बन्धलाई बलियो बनाएर कस्ने एउटा गाँठो हैन र दसैं ? विच्छेद भएको सम्बन्धलाई जोड्ने सेतु हैन र दसैं ?

आफूभन्दा ठूलाकहाँ दसैंको टीका थाप्न जानु भनेको क्षमा माग्न जानु पनि हो। टीका लाइदिनु भनेको क्षमा दिनु पनि हो। बिग्रिएको सम्बन्धलाई सुधार्ने प्रयत्न हैन र दसैं ?  के यो प्रयत्नका पछाडि कुनै जातिय र धार्मिक खेल छ?

अझ सामान्य रुपले सोचौं। दसैंको निहुँ नहुदो हो त परदेशिएको लाहुरे र विदेशिएको छोरो कहिले घर फर्कनु? देश–देशावरमा छरिएर रहेका हामीले हाम्रा परिवार र स्वजनलाई कहिले भेट्नु ? परायघर गएर सास्ती खाएकी चेलीले कहिले मुख फेर्नु ? दुईचार दिन भए पनि कहिले आराम पाउनु ? बुढा पहाड जस्ता तपस्वी बा–आमा, हजूरबा–हजूरआमाका टोलाएका धमिला आँखाले आफ्ना सन्तानको मुहार हेर्ने इच्छा कहिले पुरा गर्नु ? के यो सद्भावको सेतु हैन र दसैं ? के यो पारिवारिक सद्भावका पछाडि कथित धार्मिक र जातिय स्वार्थ छ ?

म पनि परदेसिएको लगभग पन्ध्र वर्ष भयो। अमेरिकामा नेपाली समाज दिनानुदिन बढ्दो छ। धेरैले गरे झैं अर्थात “झैं झैं” मात्र गरे पनि हाम्रो पुस्ता मध्येका केही नेपाली साहित्य, कला, सँस्कार र सँस्कृतिप्रति केही गरौं भनेर अझै लागिपरेका छन्। जुन कार्यले हाम्रा साँस्कृतिक निधिलाई पुस्तान्तरण गर्न सहयोग पनि गरेको छ। तै पनि नयाँ पुस्ता हामीबाट अलग्गिदै छ।

मेरो पन्ध्रवर्षको मनन र आँखाले देखेको सत्य के हो भने कुनै पनि सँस्कृति र सँस्कार लादेर लादिदैन। समाजको आयतन र आचरण अनुसार त्यो फैलने र खुम्चने गर्छ। समाजले स्वतः ग्रहण गर्ने गहना हुन् सँस्कृति र सँस्कारहरु।

अमेरिकामा पनि दसैं–तिहार, नयाँ वर्ष सबै हुन्छन्। तर हाम्रा केटाकेटी दसैं–तिहार, नेपाली नयाँ वर्षभन्दा क्रिशमस, न्यूयर, र टर्की डे तिर झुम्मिन्छन्। किन त ? के हाम्रा किशोर–किशोरीको मस्तिष्कमा यी यहाँका परम्परा यी अमेरिकनले जबरजस्ती खाँदेको हो ?क्रिश्चियानिटी हाम्रा सन्तानमाथि बलजफ्स्ती थोपरिएको हो ?

मलाई लाग्छ होइन। समाजको वाहुल्यता, दैनिक रहनसहन र उठबसले प्रभावित र प्रसारित गरेको हो।

सामान्यता टपरेबाहुन काठाहरुको मात्र भनेर सरापिने तीज अहिले सबैको भएको छ। सहरी क्षेत्रमा तडकभडकले ताने पनि गाउँघरदेखि देश–परदेशमा तीज सबै जातजातीका नारीको साझा रमझमे पर्व बन्दैन। “तीजको लहर आयो बरी लै” भन्ने बोलीले जातियताको पर्खाल भत्काएको छ। के यसमा टपरे बाहुनको षडयन्त्र छ त ?

फेरि पनि भन्छु दसैंमा टीका लाएर केही हुदैन तर यसलाई बहिस्कार गरेर नलाउँदाको कारण भने बुझ्न पर्ने हुन्छ की ?

प्रायशः तराईतिर र अत्यधिक मात्रमा भारतमा मनाइने होली अहिले देशैभरी फैलिएको छ। जातिय र क्षेत्रियता नाउँको नर्कटकको बारलाई तोडेको छ होलीले। के यो भारतले लादेको पर्व हो त ? तराइले पहाडतिर थोपरेको हो ?

हिमाली तथा तिब्बती सँस्कृतिको खादा सबैको स्वागत माला बन्दैछ। देउसी भैलो सबै जातिको साझा भएको छ। के यिनमा कुनै जाती विशेषको जवरजस्ती छ त ?

दसैं कुनै धर्म र जातजातीको निजी सँस्कार हैन। सबैको पारिवारिक उत्सव हो दसैं। फेरि भन्छु– दसैंमा टीका नलाउँदा केही हुदैन। तर दसैं बहिस्कार गर्नु भन्दा अघि यसको महत्व बुझ्न सकियो भने पारिवारिक र सामाजिक सद्भावमा हाम्रो सहयोग पुग्छ कि?

प्रतिकृया दिनुहोस

बिज्ञापन

mahindra

विचार

Hundai

किनमेल

vianet

ग्लोबल

कला

अंग्रेजी संस्करणबाट

ब्लग

  • के हामीलाई हयाण्डसम केटा हेर्न मन लाग्दैन? के हामीलाई हयाण्डसम केटा हेर्न मन लाग्दैन?

    केटा मानिसको डिम्पलको वर्णन किन कसैले गर्न सकेनन्? केटाको गालामा भएको कोठीले म भुतुक्क भएँ भन्ने चर्चा किन कोही नारीवादी साहित्यकारले समते गरेनन्? मलाई थाहा छ यी तमाम मेरा प्रश्नहरुको उत्तर हामी सबैसँग छ। र त्यो उत्तर हो –केटा मानिस हेर्ने पात्र हो र हामी स्त्री जाति हेरिने पात्रका रुपमा समाजमा स्थापित छौं। हेर्ने पात्रले आफूलाई हेर्न चाहेको दृश्य वर्णन गरिदिए पुग्छ तर हेरिने पात्र तदअनुरुप बन्नुपर्छ। हेर्ने पात्रले चाहेको के हो त्यही जस्तो बन्न अभ्यास गर्नुपर्छ, नजानेको भए सिक्नुपर्छ ।

    शितल दाहाल

  • 'म मर्दा एक दिन बिदा हुन्छ हो?' 'म मर्दा एक दिन बिदा हुन्छ हो?'

    साँच्चै, हामी मर्दा कसैलाई केही फरक परेन भने हामी त कोहीसँग रिसाउन वा दु:खी हुन पनि नपाउने रहेछौं। जीवनभरि आशैआशमा बाँच्न बानी परेका हामी मृत्युबाट पनि आस गर्दा रहेछौँ है?

    नवराज पराजुली

  • दन्त्यकथा रिटर्न्स दन्त्यकथा रिटर्न्स

    १५ पाथी मकै किन्न हिँडेको हर्कमान बाटोमा कसैसँग भेटे नबोली हिँड्न सक्दैन। बगरको बाटो एक्लै काट्न दिक्क लागिरहेको बेला एकजना मान्छे आइपुग्छ। तर ऊ मरिकाटे बोल्ने हैन। भाइ, दाइ र हाकिमको सम्बोधनले बोलाउँदा पनि ऊ नबोलेपछि अन्ततः हर्कमान त्यो मान्छेलाई गुरू थाप्न तयार हुन्छ। तर गुरू एकचोटी बोलेको एक रुपियाँ लिने सर्तमा मात्रै बोल्न तयार हुन्छ।

    सौरभ कार्की

साहित्यपाटी

  • बैंस बैंस

    चिठी च्यात्छन्। मेरो आफ्नै मुटु च्यातेजसरी दुख्न थाल्छ। चिठी च्यातेपछि राजा घोडा र रेडियो छाडी टाप कस्छन्। त्यसपछि बजिरहेको बाउसा’बको रेडियो पनि बन्द हुन्छ। घोडा मन्टो हल्लाउँदै हेरिरहन्छ- घरी मलाई, घरी नरेशजंग राजा गएतिर त घरी भेरी पारितिर। ‘राजा! किन च्यात्सियो? लालीको चिठी’ भनेर छाडेथे हल्काराले,’ यति भनेर चिठीका टुक्रा उठाउन थाल्छु। बाउसा’ब ओझेल पर्छन्। तैपनि प्रश्नले बाटो छेक्छ, ‘अब लालीको बैंस?’ चिठीका टुक्रा हातमा उठाएर अमूल्य उपहारझैं हेर्न थाल्छु, ‘आँखा देख्ने भए आफैंले सन्चोबेसन्चो सोध्थे हुँला छोरीले पठाएका अक्षरसित।’ जहाँ भए पनि, जे गरे नि लालीले ‘ठीक’ गरेजस्तो ‘अनौठो’ अनुभूत गरी बोलाइरहेछु- लाली!

    नवीन विभास

  • वृद्धाश्रमको एउटा कथा वृद्धाश्रमको एउटा कथा

    म मेरो जीवनभरिको सपना
    उपहार दिन चाहन्छु तिमीलाई!
    म आज तिमीलाई सुनाउन चाहन्छु यो कथा!
    तिम्रो देश यतिखेर बृद्धाश्रम बनिरहेको छ!
    तिम्रो देशका हरेक घरहरु
    रोइरहेका बृद्धाश्रम बनिरहेका छन् आज!
    तर म तिमीलाई
    मेरो समयको अर्कै कथा सुनाउन चाहन्छु!

    विप्लव ढकाल

  • लुरी केटी लुरी केटी

    काकीले कथा सुनाउँदा ती हजारौँ सेता परीहरुमा ऊ आफूलाई पनि कतै उभ्याउँथी। परीहरुसँगै आकाशबाट सेता हाँसमा चढेर धरतीमा ओर्लन्थी। सेतो फ्रक लगाएर, जादुको छडी बोकेर खिसिक्क हाँस्थी। सँगसँगै काकी पनि हुन्थिन्। आन्टी पनि उस्तै राम्री थिइन्। सेता लुगा लगाउँदा ठयाक्कै परीजस्तै देखिन्थिन्। बेला–बेला काकीले सेता कोट लगाएर सेतो घोडा चढी परीलाई लिन राजकुमार आएको कथा सुनाउँथिन्। यस्तो सुन्दा लुरीलाई बिछट्टै लाज लाग्थ्यो।

    विनिता बराल

पाठक विचार

  • प्रधानमन्त्रीज्यू, चुरेभूमिलाई मरुभूमि नबनाईयोस्!

    म कसरी भनूँ मेरो देश चक्रै चक्रको कुचक्रमा फँसेको छ भनेर, म कसरी भनूँ मेरो देश केही मुठ्ठीभर मान्छेहरुको र दलदासहरुको चंगुलमा फँसेको छ भनेर, म कसरी भनूँ स्वार्थको राजनीतिको रापमा देश भत्भति पाकिरहेको छ भनेर ! कसरी भनूँ यहाँ राज्यका अंग अंगमा दलका दासहरुले योग्यता हैन चाकरीको भरमा नोकरी पाउँछन् भनेर ! त्यसैले जब जब अमेरिकीहरुले 'ह्वाई आर यु हियर' भन्छन् तब तब म त्यही नोष्टाल्जियामा हराउँछु । अनि आफैले उठाएको सवाललाई बिषयान्तर गर्छु ।

    - सरगम भट्टराई

  • ठूला सञ्चारमाध्यमको मनोमानी, सरकारको लाचारीपन

     सञ्चारमाध्यमहरुले कहिले समाचारमा त कहिले बिज्ञापनमा पटक पटक यस्ता गल्ती दाहो¥याइरहन्छन् । जसका कारण लोकतान्त्रिक पद्दतिमा पुगेका नेपालीहरुको सही सुचना पाउने अधिकारमा असहजता पैदा भएको छ। यो सुचनजाकै हकमा पहिलो कुरा सञ्चारमाध्यमले स्रोत बिना प्रकाशन/प्रसारण गर्नु नै गल्ती हो। दोस्रो नेपालमा प्रयोग हुने नाङ्गा साबुनको गुणस्तरबारे बिज्ञापन प्रस्ताव आइसकेपछि ती उत्पादनको गुणस्तरबारे छलफल परामर्श तथा सम्बन्धित पक्षको ध्यान आकर्षण गराउनुपथ्र्यो जुन कुरा आम सञ्चारको दायित्वभित्र पथ्र्यो।

    मनीषा अवस्थी

लोकप्रिय

सिफारिस

सूचनापाटी

छापाबाट