गिरिजाप्रसाद कोइराला र मधेस आन्दोलन

  • Get News Alerts

united
tata

अस्ती शनिबारको कान्तिपुरमा जगत नेपालको लेख पढेपछि गिरिजाप्रसाद कोइरालाको पूण्यतिथिको सम्झना भयो। झण्डै दुई दशकअघि त्रिचन्द्र र पुल्चोक कलेजको विद्यार्थी राजनीतिमा सक्रिय रहँदा अनेकौं पटक उहाँसँग भेटघाट भएको थियो। तर, ती सबै अत्यन्त छोटो र केवल औपचारिक खालका मात्र हुन्थे। उल्लेख गरिहाल्नुपर्ने कुनै ब्यक्तिगत प्रसंग छैन। तर, आज म मधेस आन्दोलनसँग सम्बन्धित गिरिजाप्रसादको एउटा प्रसंग उल्लेख गर्न चाहन्छु ।

प्रसंग २०६४ साल माघ/फागुन महिनाको हो। उपेन्द्र यादव नेतृत्वको मधेसी जनअधिकार फोरम र राजेन्द्र महतो नेतृत्वको सद्‌भावना पार्टी मिलेर संयुक्त मधेसी मोर्चा निर्माण भएको थियो। मोर्चाले मधेसमा पुनःआन्दोलनको माहोल बनाउँदै थियो। कारण थियो, सरकारले फोरमसँग गरेको २२ बुँदे सहमति कार्यान्वयन गर्न चाहिरहेको थिएन र संविधानसभाको निर्वाचनमा जान हतार गर्दै थियो।

२०६३ साल माघमा भएको पहिलो मधेस आन्दोलनको आठ महिनापछि २०६४ भदौमा गएर तात्कालिन शान्ति मन्त्री रामचन्द्र पौडेलले फोरमसँग २२ बुँदे सहमति गरेका थिए। २२ बुँदे सहमतिपछि उपेन्द्र यादवमाथि अनेकौं प्रश्नहरु उठिरहेका थिए। तर, उनी नेतृत्वको मोर्चाको अगुवाई मधेसमा आन्दोलन चैँ उठिरहेको थिएन। ठीक त्यहीबेला महन्त ठाकुरजीले नेपाली कांग्रेससँगको आफ्नो ४० वर्षको सम्बन्ध तोडेर तराई मधेस लोकतान्त्रिक पार्टी खोल्नुभएको थियो। पार्टी खुलेको महिना दिन पनि बितेको थिएन। संयुक्त मधेसी मोर्चाको नामको बीचमा लोकतान्त्रिक शब्द थपेर महन्त ठाकुरजीको पार्टी पनि आन्दोलन ज्वाइन गरेको थियो।

अब मोर्चाको नाम संयुक्त लोकतान्त्रिक मधेसी मोर्चा भएको थियो भने आन्दोलनको औपचारिक संयोजन गर्ने जिम्मा महन्त ठाकुरजीलाई दिइएको थियो। आन्दोलन दुई साता नाघिसक्दा लगभग दुई दर्जन आन्दोलनकारीले ज्यान गुमाइसकेका थिए।

बहुप्रतिक्षित संविधानसभाको निर्वाचन होला कि नहोला? काठमाडौको मुख्य चिन्ताको विषय थियो, जसरी अहिले स्थानीय तहको निर्वाचनको चिन्ता छ। आज काठमाडौंलाई मधेससँग सहमतिमा पुग्न जस्तो सकस भईरहेको छ, त्यतिबेला पनि यस्तै भएको थियो।

‘संकटमे सुमिरे गोसाँई’ भने जस्तै तात्कालिन सरकारले पनि भारतीय दूतावासलाई गुहारेको थियो। त्यतिबेला भारतीय राजदूत थिए शिवशंकर मुखर्जी। भारतीय दूतावासमा रहेको इन्डियन हाउसमा महामहिम मुखर्जीले दुबैपक्षबीच बातचित गराउने प्रयास गरेका थिए। गिरिजाप्रसादले महेश आचार्यसहितको टोलीलाई मधेसी मोर्चासँग सहमतिपत्र तयार गर्ने जिम्मा दिनुभएको थियो। उपेन्द्र यादव वीरगन्जमा हुनुहुन्थ्यो। उहाँलाई ल्याउन नाइटभिजन हेलिकल्पटर पठाइएको थियो। इन्डिया हाउसमा आठ बुँदे सहमतिको खेस्रा तयार भएको थियो। भोलिपल्ट प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारमा दुबैपक्षबीच हस्ताक्षर भएको थियो। सम्भवतः त्यो दिन फागुन १४ गते हुनुपर्छ।

आठ बुँदे सहमतिपत्रमा हस्ताक्षरका लागि प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारमा पाल टाँगिएको थियो। शायद त्यो पाल त्यहाँ स्थायी जस्तै टांगिएको थियो क्यारे। त्यस समारोहमा म सद्‌भावना पार्टीका महासचिव मनिष सुमन र पत्रकार प्रशान्त झासँगै बसेको थिएँ। त्यसअघि र पछि पनि मलाई कैयौँ पटक बालुवाटारको त्यो प्रागंढमा प्रवेशको अवसर मिलेको थियो र छ पनि। तर, त्यसदिन जतिसंख्या र जुन प्रसन्न मुद्रामा मधेसीहरू बालुवाटारमा उपस्थीत थिए, त्यो म त्यसअघि र पछि कहिल्यै देखेको छैन।

गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्रीको रूपमा हस्ताक्षर गर्दा एकापट्टी माधव नेपाल र अर्कोपट्टी पुष्पकमल दहाल बसिरहनुभएको थियो। यता आन्दोलनकारीको तर्फबाट हस्ताक्षर गर्नेमा महन्त ठाकुर, उपेन्द्र यादव र राजेन्द्र महतो हुनुहुन्थ्यो।

हस्ताक्षरपछि गिरिजाप्रसाद कोइरालाले भावुक मुद्रामा संक्षिप्त सम्बोधन पनि गर्नुभएको थियो। ठयाक्कै शब्दहरू याद छैन् तर, भाव यस्तो थियो, ‘म पनि मधेसमै जन्मे हुर्केको मान्छे हो। जीवनभर मधेसमै राजनीति गरियो। आज तपाईँहरूसँग गरिएको सहमतिलाई आफ्नै गाऊँठाऊँका दाजुभाईबीच भएको सहमतिको रुपमा लिएको छु। सबै मिलेर संविधानसभाको निर्वाचन सफल पारौँ। हामीसबैको हित यसैमा छ। लोकतन्त्र बलियो भए हामी सबै बलियो हुनेछौँ,’ यस्तै यस्तै ...।

त्यसयता मधेसी मोर्चाको आकार र प्रकारमा अनेकौं पटक बदलाब आयो। कहिले खुम्चियो त कहिले तन्कियो। त्यतिबेला रहेका तीन पार्टी अहिले १३ वटा भएका छन्। मधेस आन्दोलनको एक दसक पुगिसकेको छ। अनेकौं पटक बुँदे सहमतिहरू भए तर गिरिजाप्रसादको हस्ताक्षरमा भएको आठ बुँदे सहमति जस्तो ठोस, स्पष्ट अरू कुनै सहमति भएको छैनन्। आज कुनै पनि मधेस आन्दोलन र त्यससँग जोडिएर आउने सहमतिको प्रसंग निस्किनासाथ त्यो ८ बुँदेको कुरा उप्किहाल्छ। त्यस सहमतिमा संघीयता, स्वायत्तता र समावेसीबारे धेरै हदसम्म स्पष्टताका छ।

८ बुँदे सहमतिमा यती स्पष्टताका साथ मागलाई कसरी समेटिएको होला? मेरो मनमा सँधैभरी जिज्ञासा उठिरहन्थ्यो। अनेकौंलाई सोधेँ तर चित्तबुझदो जवाफ कसैबाट आएको थिएन। त्यो सहमतिको लागि सबै पक्षबीच भारतीय दूतावासमा छलफल भएको कसैबाट लुकेको विषय रहेन। तत्कालिन भारतीय राजदूत शिवशंकर मुखर्जीको भूमिका महत्वपूर्ण थियो भन्ने स्वभाविक अनुमान थियो। तर भेटघाटको संयोग मिलिरहेको थिएन।

गत वर्ष मधेस आन्दोलन चलिरहँदा शिवशंकर मुखर्जीले त्यस सहमतिलाई उल्लेख गर्दै हिन्दू पत्रिकामा लेख पनि लेख्नुभएको थियो। आन्दोलन चलिरहँदा हामी केही साथीहरू दिल्ली गएर विभिन्न सांसद, कुटनीतिज्ञ र सरकारी पक्षसँग भेटघाट गर्दा त्यही सहमतिलाई टेकेर कुराकानी शुरू गर्ने गथ्र्यौँ। हाम्रो तर्क हुन्थ्यो, ‘जतिबेला हामी आन्दोलनमा थियौं, काठमाडौंले संविधानसभाको निर्वाचन गर्न सकिरहेको थिएन त्यतिबेला तपाईँहरूले मधेसी मोर्चालाई दबाब दिएर आफैं साक्षी बसेर ८ बुँदे सहमति गराउनुभएको थियो। तर आज संविधान बन्दा त्यही सहमतिको धज्जी उडाइएको छ। त्यसकारण भारत चुप लागेर बस्न मिल्छ र?’

यी सब तर्कहरु राखेपछि भारतीयहरु पनि सहमत हुन्थे। तर मेरो मनको जिज्ञासा कायमै थियो। आखिर त्यो सहमति सम्भव कसरी भएको थियो?

संयोगवश, केही साता अघि पूर्व राजदूत शिवशंकर मुखर्जीसँग एक डिनरमा भेट भयो। म अलिक हलुका माहौलको ब्यग्रतापूर्वक प्रतिक्षारत थिएँ। माहौल अलिक खुकुलो हुनासाथ मैले सोधेँ, –महामहिमजी बितेको एक दसकमा मधेसी मोर्चा र काठमाडौं बीच अनेकौं पटक अनेकौं बुँदाको सहमति भएको छ तर सन् २००८ को फेब्रुरीमा तपाईँको मध्यस्थतामा भएको ८ बुँदे सहमतिजस्तो कुनै सहमति भएको छैन। त्यो सहमति कसरी सम्भव भएको थियो?

स्पष्टवत्ता मुखर्जीले जुसको गिलास अगाडिको टेबलमा राख्दै भन्नुभयो,– 'अल डयू टु गिरिजाबाबु'...अर्थात ती सबै गिरिजाबाबुको कारण सम्भव भएको थियो।

त्यो चैँ कसरी? मेरो अर्को छोटो प्रश्न थियो।

‘गिरिजाबाबु बडो स्पष्ट हुनुहुन्थ्यो र भन्नुहुन्थ्यो – तपाईँलाई मन परोस् वा नपरोस् तर आन्दोलन उठिसक्यो भने त्यसमा उठेको एजेण्डाको सम्बोधन हुनुपर्छ। वार्तामा सबै पक्षले केही न केही पाएको महशुश गर्नुपर्छ । .......वश, गिरिजाबाबुको त्यही बटमलाइनलाई टेकेर ८ बुँदे सहमतिको ड्राफ्ट तयार भएको थियो।’ – मुखर्जी साहेबले यती भनिसकेपछि छेउमै अर्को कुर्सीमा बस्नुभएका एक पूर्व राजदूत (नेपाली) तिर टाउको घुमाउनु भयो।

Hundai
nic asia

प्रतिकृया दिनुहोस

बिज्ञापन

mahindra

विचार

Hundai

किनमेल

vianet

ग्लोबल

कला

अंग्रेजी संस्करणबाट

ब्लग

  • एक नर्सको अनुभवः अस्पतालले बिरामी कुरुवालाई पनि बिरामी बनाउँछन् एक नर्सको अनुभवः अस्पतालले बिरामी कुरुवालाई पनि बिरामी बनाउँछन्

    उपचार गराउन पैसा जुटाउने तनाब, बिरामी निको होस् भन्ने तनाव र अझ नेपालमा त छुट्टै अस्पतालले दिएको भागदौडको तनाव। यस्तो अवस्थामा कुरूवा नै बिरामी पर्न सक्छन्। मैले नर्सिंङ सकाएर काम गरेको दुई वर्षको अनुभवमा यस्ता थुप्रै कुरूवा देखेँ जो स्वयम् आफैं सिथिल भएर र कमजोरीका कारण बेहोस भएर लडे। यो देख्ता मन कुँडिन्थ्यो।

    सुजता अधिकारी

  • अब रेडलाइट एरिया खोले हुन्न? अब रेडलाइट एरिया खोले हुन्न?

    होटलमा प्रेमी–प्रेमिका होस् या श्रीमान–श्रीमती, महिला–पुरुष देख्नासाथ मिडिया साथै लगेर छापा मार्ने र थुन्ने काम सभ्य समाजका लागि पाच्य हुँदैन। राज्यले प्रहरी–प्रशासनको यस्तो प्रवृत्तिमा अंकुश लगाउनैपर्छ।

    मानवी पौडेल

  • के पर्यटकका लागि सगरमाथा नै चाहिने होर? के पर्यटकका लागि सगरमाथा नै चाहिने होर?

    साना खुद्रे पसलहरु वा रेष्टुरेण्टमा पाउरोटी खाने झोले पर्यटक मात्र लगेर पर्यटन क्षेत्र उभो लाग्छ त? आजको भोलि प्रतिफल खोज्ने क्षेत्र पर्यटन होइन। पर्यटकलाई सुविधा दिएर फाइदा लिने अवस्थामा हामी नभएका कारण अनुभव बेचेर प्रतिफल बढाउनुपर्ने अवस्था नेपाली पर्यटन उद्योगको छ। त्यसैले दिनहुँ जस्तो हुने जात्रा पर्वहरु, सय भन्दा बढी जातिहरुका धर्म, संस्कृति, संस्कारहरुलाई पर्यटनको भाषामा बेचेर लाभ लिन ढिलो गर्नु हुँदैन। विस्तृतमा

     

    सुधन सुवेदी

साहित्यपाटी

  • नेपाली पनि नयाँ बनिसके नेपाली पनि नयाँ बनिसके

    ठूलै क्रान्तिको बिगुल फुक्छु भन्थ्यो छोरो

    आफ्नै बिहेमा नरसिंहा फुक्न सकेन

    अर्कैलाई मैले ज्याला तिरेर फुकाउनु पर्‍यो

    सिंगो नेपाल र सप्पै नेपालीको  नेतृत्व गर्छु भन्थ्यो

    मैले जुटाई दिएका दस-बीस जन्तिको नेतृत्व गर्दै दंग पर्‍यो।

    चट्याङ मास्टर

  • दुःख बिर्साउन विदेशिएकी श्रीमती दुःख बिर्साउन विदेशिएकी श्रीमती

    ऊ बेला मुनाले आफ्ना मदनको बाटो छेक्न सकेकी थिइनन्। अहिले मदन हार खाइरहेको छ।’ अन्ततः ऊ ‘केयर गिभर’ को ट्याग भिर्दै इजरायल हान्निएकी थिई।  ‘अहिलेसम्म त केही बिग्रेको छैन। यताको चिन्ता छैन। हरपल मन त्यतै डुलिरहन्छ। छोरीलाई पुरा अवधि स्तनपान गराउन सकिन। आफ्नी आमाका रसिला दुधे स्तन चुस्न आँ गरिरहेकी उसको मुखमा तितेपाती कोचिदिएँ मैले। आधारभूत बालअधिकार समेत उपभोग गर्न पाइन उसले, मेरै कारणले। डर लागिरहन्छ, मलाई भोलि के भन्ली उसले?’

    शिव अर्याल

  • इन्गेजमेन्ट इन्गेजमेन्ट

    अव त्यसपछि मैल बोल्ने केही देखिन, मस्तिष्कमा शुन्यता छायो। तै पनि अन्तिम प्रयत्न गर्दै भनेँ, ‘हेर त्यसो नभन, म त बर्वाद हुन्छु, कसैको अगाडि मुख देखाउनलायक हुन्न, म त मरे पनि हुन्छ। तिम्रो पनि भविष्य ड्यामेज हुन्छ, के सोचेर यस्तो निर्णय गर्यौ?'

    लक्ष्मण अधिकारी

पाठक विचार

  • गगन थापा र विश्वप्रकाशहरुलाई चिठ्ठी !

    क्षमा गर्नुहोला, म कांग्रेसको सदस्य भएका कारण कांग्रेसको गर्विलो इतिहास र शक्तिशाली बर्तमानको विषयमा निश्चय पनि अनभिज्ञ छैन। सँगै देशको समृद्ध भविश्यको राजमार्ग आजको विद्यमान कांग्रेसको काम गर्ने सोच र शैलीले सुनिश्चित गर्न सक्दैन भन्ने कुरामा पनि अनभिज्ञ छैन। नेतृत्वका लक्ष्यहरु सधै आफू केन्द्रित मात्र छन्। सत्ता र शक्ति जोगाउन मात्र नेतृत्वको प्राथमिकताको विषय बन्छ। नेतृत्वसँग न इमान–जमान छ, न विधि र प्रकृया छ, न सपना र कल्पनाशिलता, न समस्याहरुको समाधान गर्नसक्ने कार्यकौशलता छ। त्यसैले महोदयहरु, मेरा अघि देश फेर्नका लागि भनेर कांग्रेस फेरिन्छ कि फेरिदैन भन्ने प्रश्न खडा भएको छ।

    चन्द्र के.सी.

  • भारतीय प्रहरीको गोलीले नेपाली मारिँदा साझा बसमा आगो किन?

    नेपालमा हुने बन्द हड्तालका कार्यक्रममा धेरैजसो आगजनी र तोडफोडका कार्यक्रम सम्भवत: विप्लवले नै आयोजना गरेका बन्दमा हुने गर्छन्। त्यसमा पनि धेरै नोक्सानी मजदुर वर्गले नै खेप्नुपरेको देखिन्छ। चालकलाई ट्याक्सी भित्रै राखेर बाहिरबाट आगो लगाइएका घट्ना समेत हामीले यस्ता बन्द हड्तालमा देखिसकेका छौँ। ती घटनासम्म त मैले पनि  केही लेखिनँ। माओवादी जनयुद्धको समयमा यस्ता आगजनीका घट्ना धेरै देखिएकाले पनि स्वभाविकै ठानियो।

    कृष्णप्रसाद शर्मा

लोकप्रिय

सिफारिस

सूचनापाटी

छापाबाट