नेपाली कथाको खोजीमा पृथ्वीनारायण

  • Get News Alerts

tata
पृथ्वीनारायण शाहको जन्मदिनलाई राज्यले राष्ट्रिय एकता दिवसका रूपमा मनाउनुपर्ने माग बढ्दो छ। क्रान्तिकारी तापक्रम घटेको यो बेला हिजोसम्म पृथ्वीनारायणलाई दुत्कार्नेले पुच्छर लुकाउनुपर्ने अवस्था आएको छ। राज्य स्तरबाट ढिलोचाँडो पृथ्वीनारायण शाहको ‘पुनस्र्थापना’ हुने लगभग पक्का देखिन्छ।
 
पृथ्वीनारायणले नेपाल एकीकरण गरे वा गोर्खा साम्राज्य विस्तार मात्र गरे भन्ने प्राज्ञिक बहसको विषय होला। तर, पृथ्वीनारायण र उनको गोर्खा विस्तारको चाहना बारे हामीलाई धेरै कुरा थाहा छैन। उनी कस्ता देखिन्थे भन्ने हामी जान्दैनौं। उनले साँच्चै ‘दिव्य उपदेश’ दिए वा त्यो कसैले लेखिदियो भन्ने पनि हामीलाई थाहा छैन।
 
मानिसले जानेका पृथ्वीनारायण र वास्तविक पृथ्वीनारायणमा फरक हुनसक्छ। उनको उद्देश्य नेपालको भूगोल एकीकरण नभई भूमि, सम्पत्ति र गोर्खा राज्य विस्तार हो भन्ने भनाइ छ । जे भए पनि आममानिसको बुझाइ भनेको पृथ्वीनारायण शाह एक बहादुर राजा थिए भन्ने नै हो। उनले तत्कालीन बाइसे, चौबीसे राज्य एकीकरण गरेर ‘चार जात छत्तीस वर्णको साझा फूलबारी’ निर्माण गर्दै एक स्वतन्त्र नेपाल नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गरे। आमनेपालीले उनलाई चिन्ने र सम्मान गर्ने भनेको यही कारणले हो।
 
पृथ्वीनारायण शाहलाई जुन कारणले हामी चिन्छौं, त्यो एउटा कथा मात्र पनि हुनसक्छ। तर, राष्ट्रियताको जग निर्माणका लागि त्यस्ता कथा जरुरी हुन्छ। प्रायः गरेर वास्तविकता र कल्पनाको मिश्रणका रूपमा त्यस्ता कथा निर्माण भएका हुन्छन्। राष्ट्रियता भनेको यस्तो भावना हो, जसका आधारमा आफूले नचिनेको र कहिल्यै नदेखेको मानिससँग समेत बन्धुत्व महशुस हुन्छ। अध्येताहरूले राष्ट्रियतालाई एक कल्पना गरिएको समुदायको कथा भनी परिभाषित गरेका छन्। त्यस्तो समुदाय निर्माणका लागि विगतको मात्र होइन, भविष्यका सुन्दर कथा पनि आवश्यक हुन्छ। कथाको ऐतिहासिक पक्षमा विवाद हुनसक्छ। कथा अलौकिक पनि हुनसक्छ। जब कथालाई राज्यको ठूलो हिस्साले अर्थपूर्ण पाउँछ, त्यसले एक स्थिर राष्ट्रिय समुदाय निर्माण गर्न मद्दत पुग्छ। जब त्यस्ता कथा भत्कन्छन्, समाजले आफ्नो सन्तुलन गुमाउँछ र छट्पटाउँछ।
 
युरोपबाट फैलिँदै ‘नेसन–स्टेट’ प्रणाली र मिथ पाँच सय वर्षमा विश्वव्यापी भयो। नेपाली जाति र राज्य उक्त प्रक्रियाबाट अलग थिएन र छैन पनि। अमेरिकीहरू परमेश्वरले रोजेको जातिको कथामा गहिरो विश्वास गर्छन्। चीनमा कन्फ्युसियस र प्राचीन सभ्यताको कथालाई साम्यवादी क्रान्तिले समेत विस्थापित गर्न सकेन। भारतमा हालैका वर्षमा ‘प्राचीन सभ्यताको उत्पत्ति’ को कथालाई जनमानसमा बोध गराउन निकै ठूलो कसरत हुँदैछ। अरब जातिको उत्पत्तिका कथा पनि उत्तिकै रोचक छन्।
 
त्यस्ता कथा उत्पत्ति र विगतमा मात्र केन्द्रित हुँदैनन्। ईश्वरीय आशीर्वादका आधारमा अमेरिकी, प्राचीन सभ्यता र ‘अच्छे दिन’ का आडमा भारतीय वा ‘इम्पेरियल चीन’को कथामा चिनियाँहरूले संसारलाई आफ्नो वशमा लिने विश्वास गर्छन्।
 
यसको अर्थ पुराना कथाहरू सधैं टिकिरहन्छन् भन्ने पनि होइन। नयाँ परिस्थितिअनुसार कथाले चुनौति बेहोर्छन्। पुराना कथालाई नयाँ प्रकारले व्याख्या गरिन्छ, अथ्र्याइन्छ र नयाँ कथा पुराना कथामा थपिन्छन्।
 
नेपाली राज्यमा लामो समयदेखि दुईवटा कथा हाबी भएको देखिन्छ। पहिलो, पृथ्वीनारायण शाहले हिन्दु राज्यको परिकल्पनाका आधारमा नेपाल एकीकरण गरे। दोस्रो कथा भनेको नेपाली जाति लडाकु र इमानदार हुन्छन् भन्ने हो। बेलायती साम्राज्यसँग भएको युद्धपछि यो बहादुरीको कथा बनेको थियो। दुवैै कथामा मानिसले विश्वास गरेका छन्। राज्यले पनि दुवै कथालाई ०४६ सालसम्म प्रवद्र्धन गरिरह्यो। 
 
पञ्चायतकालमा हिन्दु राज्य र राजतन्त्रमा नेपाली भाषा पनि थपियो। नेपालीहरू मेहनती र शान्तिकामी हुन्छन् भन्ने कथा पनि थपियो। नेपाल विश्व प्रणालीसँग जोडिँदै गएपछि देशको आधुनिकीकरण र विकासका मुद्दा उठे। त्यसपछि जनताको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने र एसियाली मापदण्डमा पुग्ने कथा जोडियो।
 
हिन्दु धर्म, राजतन्त्र, एक जाति र विकासका कथा नयाँ राजनीतिक र सामाजिक विकासको भुमरीमा परे। माओवादी हिंसाले ‘सुन्दर र शान्त’ नेपाल भन्ने कथालाई आक्रमण गरिसकेको थियो। राजतन्त्रको अवसान भयो। राज्य धर्मनिरपेक्ष भयो। एक भाषाको ठाउँमा बहुभाषा र बहुपहिचानका मुद्दा उठे। नेपाल निर्माण गर्ने ‘महानायक’ भनेर चिनिएका पृथ्वीनारायण शाहलाई ‘विस्तारवादी’ र ‘हिन्दु धर्मभीरु’ भनी खलनायकका रूपमा प्रचार गरियो।
 
भूमण्डलीकरणसँगै सन् ९० को दशकमा सुरु भएका विचारले सन् २००६ सम्म आइपुग्दा मूर्तरुप धारणा गरिसकेका थिए। नेपाली राष्ट्रियताका आधार र कथा समयक्रमअनुसार परिवर्तन भएन, छोटो समयमा नै उथलपुथलको सिकार मात्र भयो। माओवादी क्रान्तिकारी र उदारवादी क्रान्तिकारीको गठबन्धनले राज्यका कथा र शक्ति सन्तुलनलाई तहसनहस गरिदियो।
 
यसले पुराना बिम्बहरू भत्किए, नयाँ निर्माण भएन। विगतप्रति गर्व गर्ने र भविष्यप्रति उत्साही हुने कुनै विश्वसनीय कथा निर्माण गर्न सकेन। अधिकारका नाममा जातजातिबीच अवरोध र खाडल निर्माण गर्न स्रोत उपलब्ध भयो। तर, एकताको आधार निर्माण गर्न कुनै खोज र अनुसन्धान भएन।
 
त्यसैले, भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नेपाललाई ‘बुद्धभूमि’ भनिदिँदा तालीको वर्षा भयो। नेपालीभाषी भारतीय नागरिक प्रशान्त तामाङ ‘इन्डियन आइडल’ हुँदा नेपाली ओठमा मुस्कान छायो। किनकि हामीले गर्व गर्नलायक कुनै नयाँ कथा विकास हुन सकेन। जनताले पत्याउने नेपालीपनमा विश्वास गर्ने खालको नयाँ कथा निर्माण हुन सकेन। 
 
र, यही कारणले कुनै समय राज्यका ठालुहरूले पृथ्वीनारायण शाहको फोटोमा माल्यार्पण गरेर जयन्ती मनाउनमा सीमित पुस २७ प्रति आमचासो ह्वात्तै बढ्यो। जब वर्तमान र भविष्य अन्यौल र समस्याग्रस्त हुन्छ, मानिसले आफ्नो विगत सम्झन्छ। आशा गरौं, उनीहरूको चासो पृथ्वीनारायणमा मात्र सीमित होस्, त्यहाँबाट विस्तार हुँदै राजतन्त्र नै पुनर्स्थापना गर्न जनतामा सडकमा नओर्लिउन्।

 

hundai

प्रतिकृया दिनुहोस

बिज्ञापन

mahindra

विचार

hundai

किनमेल

vianet

ग्लोबल

कला

अंग्रेजी संस्करणबाट

ब्लग

  • सिजेएमसी यात्राको चुनौतीपूर्ण १६ वर्ष सिजेएमसी यात्राको चुनौतीपूर्ण १६ वर्ष

    नेपालमै पहिलो पटक पत्रकारिता तथा आमसञ्चार विषयमा स्नातकोत्तर तह सञ्चालन गरी विद्यमान् पत्रकारिता शिक्षामा आमुल परिवर्तन गर्ने उद्धेश्यल २०५७ सालमा कलेज अफ जर्नालिजम् एण्ड मास कम्युनिकेसन (सिजेएमसी) स्थापना भएको हो। त्रिभुवन विश्वविद्यालयले २२ वर्षदेखि पत्रकारिता विषयमा स्नातक तह सञ्चालन गरिरहेको तर स्नातकोत्तर तह सुरु गर्न नसकेको अवस्थामा सिजेएमसीले काठमाडौंको धापासीबाट तीन कोठा भाडामा लिएर सुरु गर्नु आफैंमा चुनौतीपूर्ण थियो। २०५८ साल पुष २७ गते वरिष्ठ पत्रकार भारतदत्त कोइराला, प्राध्यापक र सिजेएमसीका विद्यार्थीबाट सामूहिकरूपमा कलेजको उद्धघाटन भएको थियो।

    डा. मञ्जुश्री मिश्र

  • कार्यसम्पादन ठूलो कि जागिर? कार्यसम्पादन ठूलो कि जागिर?

    ओली सरकार छँदै ज्ञवाली नेतृत्वको प्राधिकरणले कर्मचारी तान्न, धान्न र काम लगाउन नसक्ने पुष्टि भइसकेको थियो। कुनै पनि सार्वजनिक पदमा नियुक्ति गर्दा पार्टीप्रतिको वफादारीलाई केन्द्रमा राख्ने नगरेको भए ओलीले पहिले त ज्ञवालीभन्दा धेरै योग्य मानिसलाई प्राधिकरणमा ल्याउने थिए। भुलवश त्यस्तो मानिस नियुक्त भएको भए कार्य सम्पादन हेरेपछि फेरेर अर्को मानिस राख्ने थिए। 

    जीवन क्षत्री

  • माघीलाई मिलनको पर्व बनाउने कि फुटको? माघीलाई मिलनको पर्व बनाउने कि फुटको?

    माघीको मौकामा मालिकहरू गाउँमा गएर गरिब, सोझा अभिभावकलाई ललाईफकाई विभिन्न प्रलोभनमा पारेर, वर्षको सिर्फ एकजोर कपडा दिएर वा एकदम न्यूनतम पैसा दिएर ५ देखि २० वर्ष सम्मका छोरीलाई आफ्नो घरायसी काम गर्नका लागि कमलरीको रूपमा लैजाने चलन थियो। कमलरीको नाउँमा हजारौं थारू चेलीवेटीहरूको विभिन्न तवरले शोषण हँुदै आएको छ। उनीहरू श्रम शोषण, यौन शोषणमा परी मानसिक पीडा भोग्दै विक्षिप्त अवस्थामा मालिकको घरमा नारकीय जीवन जिउन विवश छन्। कुनै न कुनै बहाना पारेर चेलीवटीलाई अझैसम्म कमलरी बनाउने काम हुँदै आएको छ। यसलाई रोक्न समाजका हरेक सचेत नागरिक लाग्नु जरुरी छ। साथै राज्य पक्षबाट यी सामाजिक विकृतिपूर्ण कुप्रथालाई हटाउनका लागि ठोस कार्यक्रम अगाडि ल्याउनु पर्दछ। तर उनीहरुले अझैसम्म कमलरी परिचय पत्र समेत पाएका छैनन्।

    शत्रुघन चौधरी

साहित्यपाटी

  • खाम भित्रको माया खाम भित्रको माया

    मैले भनें– म थाकेकी थिएँ, यसो पल्टेको भुसुक्कै निदाएछु । ‘तिमी बद्लियौ।’ ‘मेल्वर्नको मौसम जस्तै भयौ भन्न खोजेको कल्याण?’ ‘तिमी नजिस्क त मसँग।’ ‘हुन्छ, त्यसो भए अर्कोसँग जिस्किन्छु नि त।’

    निरु त्रिपाठी

  • कसको सिन्दूर? कसको सिन्दूर?

    गएको वैशाखमा गिरानचौरतिर बिहे भएको रहेछ मस्यौरीको। रामदाइ घर फर्किएको खबर सुनेर मामाघर राउतगाउँ जाने बहाना बनाएर आएकी रहिछन् यता।  हुनु–हुनामी भइसक्यो। रिसाएर अथवा रोएर अब केही हुनेवाला थिएन। 'के गछ्र्यौ त अब?' रामदाइले सोधे।  'तिमी जे भन्छौ, त्यही गर्छु... !' उनले आँसु पुछ्दै भनिन्। 'जान्छ्यौ त मसँग?' रामदाइले खिरिल्याएर सोधे। मस्यौरीले मुन्टो हल्लाइदिइन्।

    प्रोल्लास सिन्धुलीय

  • जुग्री जुलुस जुग्री जुलुस

    तराईमा औलो उन्मूलन भयो। पहाडबाट मान्छे ओइरिए। त्यसबेला दाङका फाँटमा धान झुलेका थिए। पहेलपुर तोरी फुलेका थिए। र, तिनकै रङमा भूमिपुत्र थारूका अबोध मन खुलेका थिए। पहेलपुर तोरीको फूलसित बाजी लाग्दै जुग्री–जग्गु प्रेमको कोपिला लागेको थियो। दाङ झरेका शासक खलकका अाँखा पहेलपुर फाँटमा परे। थारू र अक्षर, थारू र राज्यसत्ताबीच गोरु बेचेको साइनो पनि थिएन। त्यसैले ‘शासक खलक’लाई ती फाँट कब्जा गर्न कुनै आइतबार कुर्न परेन।सिङ्गो पञ्चायत नै तिनका भएपछि छिनभरमै सारा फाँट आफ्नो बनाए। हेर्दाहेर्दै पहाडबाट झरेका शासक खलक जति जिम्दार भए भने थारू भूमिहीन।

    नवीन विभास

पाठक विचार

  • विकासको नाम जपी, माछो-माछो भ्यागुता बनाए

    हेर हाम्रा नेताले, आफैंलाई भुइ-फुट्टा बनाए। बिखन्डनको बाटो रोजी, न यता न उता बनाए ।   अनेकौ वाद तन्त्र भनी सधै जनता झुक्याइरहे, विकासको नाम जपी, ...

    डा. रबिन खड्का

  • हामी मधेसीबाट कहिले नेपाली हुने?

    lsquo;ल् उठनुस तपाईहरु, आ–आफनो झोलाहरु चेकजाच गराउनुहोस्’, यसरी जोडले आएको एक्कासी आवाजले म झस्केर उठेँ। उठेर देख्दा भर्खर हेटौडा, मकवानप...

    सुशीलकुमार साह

लोकप्रिय

सिफारिस

सूचनापाटी

छापाबाट