नेपाली कथाको खोजीमा पृथ्वीनारायण

skoda
  • Get News Alerts

united
tata
पृथ्वीनारायण शाहको जन्मदिनलाई राज्यले राष्ट्रिय एकता दिवसका रूपमा मनाउनुपर्ने माग बढ्दो छ। क्रान्तिकारी तापक्रम घटेको यो बेला हिजोसम्म पृथ्वीनारायणलाई दुत्कार्नेले पुच्छर लुकाउनुपर्ने अवस्था आएको छ। राज्य स्तरबाट ढिलोचाँडो पृथ्वीनारायण शाहको ‘पुनस्र्थापना’ हुने लगभग पक्का देखिन्छ।
 
पृथ्वीनारायणले नेपाल एकीकरण गरे वा गोर्खा साम्राज्य विस्तार मात्र गरे भन्ने प्राज्ञिक बहसको विषय होला। तर, पृथ्वीनारायण र उनको गोर्खा विस्तारको चाहना बारे हामीलाई धेरै कुरा थाहा छैन। उनी कस्ता देखिन्थे भन्ने हामी जान्दैनौं। उनले साँच्चै ‘दिव्य उपदेश’ दिए वा त्यो कसैले लेखिदियो भन्ने पनि हामीलाई थाहा छैन।
 
मानिसले जानेका पृथ्वीनारायण र वास्तविक पृथ्वीनारायणमा फरक हुनसक्छ। उनको उद्देश्य नेपालको भूगोल एकीकरण नभई भूमि, सम्पत्ति र गोर्खा राज्य विस्तार हो भन्ने भनाइ छ । जे भए पनि आममानिसको बुझाइ भनेको पृथ्वीनारायण शाह एक बहादुर राजा थिए भन्ने नै हो। उनले तत्कालीन बाइसे, चौबीसे राज्य एकीकरण गरेर ‘चार जात छत्तीस वर्णको साझा फूलबारी’ निर्माण गर्दै एक स्वतन्त्र नेपाल नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गरे। आमनेपालीले उनलाई चिन्ने र सम्मान गर्ने भनेको यही कारणले हो।
 
पृथ्वीनारायण शाहलाई जुन कारणले हामी चिन्छौं, त्यो एउटा कथा मात्र पनि हुनसक्छ। तर, राष्ट्रियताको जग निर्माणका लागि त्यस्ता कथा जरुरी हुन्छ। प्रायः गरेर वास्तविकता र कल्पनाको मिश्रणका रूपमा त्यस्ता कथा निर्माण भएका हुन्छन्। राष्ट्रियता भनेको यस्तो भावना हो, जसका आधारमा आफूले नचिनेको र कहिल्यै नदेखेको मानिससँग समेत बन्धुत्व महशुस हुन्छ। अध्येताहरूले राष्ट्रियतालाई एक कल्पना गरिएको समुदायको कथा भनी परिभाषित गरेका छन्। त्यस्तो समुदाय निर्माणका लागि विगतको मात्र होइन, भविष्यका सुन्दर कथा पनि आवश्यक हुन्छ। कथाको ऐतिहासिक पक्षमा विवाद हुनसक्छ। कथा अलौकिक पनि हुनसक्छ। जब कथालाई राज्यको ठूलो हिस्साले अर्थपूर्ण पाउँछ, त्यसले एक स्थिर राष्ट्रिय समुदाय निर्माण गर्न मद्दत पुग्छ। जब त्यस्ता कथा भत्कन्छन्, समाजले आफ्नो सन्तुलन गुमाउँछ र छट्पटाउँछ।
 
युरोपबाट फैलिँदै ‘नेसन–स्टेट’ प्रणाली र मिथ पाँच सय वर्षमा विश्वव्यापी भयो। नेपाली जाति र राज्य उक्त प्रक्रियाबाट अलग थिएन र छैन पनि। अमेरिकीहरू परमेश्वरले रोजेको जातिको कथामा गहिरो विश्वास गर्छन्। चीनमा कन्फ्युसियस र प्राचीन सभ्यताको कथालाई साम्यवादी क्रान्तिले समेत विस्थापित गर्न सकेन। भारतमा हालैका वर्षमा ‘प्राचीन सभ्यताको उत्पत्ति’ को कथालाई जनमानसमा बोध गराउन निकै ठूलो कसरत हुँदैछ। अरब जातिको उत्पत्तिका कथा पनि उत्तिकै रोचक छन्।
 
त्यस्ता कथा उत्पत्ति र विगतमा मात्र केन्द्रित हुँदैनन्। ईश्वरीय आशीर्वादका आधारमा अमेरिकी, प्राचीन सभ्यता र ‘अच्छे दिन’ का आडमा भारतीय वा ‘इम्पेरियल चीन’को कथामा चिनियाँहरूले संसारलाई आफ्नो वशमा लिने विश्वास गर्छन्।
 
यसको अर्थ पुराना कथाहरू सधैं टिकिरहन्छन् भन्ने पनि होइन। नयाँ परिस्थितिअनुसार कथाले चुनौति बेहोर्छन्। पुराना कथालाई नयाँ प्रकारले व्याख्या गरिन्छ, अथ्र्याइन्छ र नयाँ कथा पुराना कथामा थपिन्छन्।
 
नेपाली राज्यमा लामो समयदेखि दुईवटा कथा हाबी भएको देखिन्छ। पहिलो, पृथ्वीनारायण शाहले हिन्दु राज्यको परिकल्पनाका आधारमा नेपाल एकीकरण गरे। दोस्रो कथा भनेको नेपाली जाति लडाकु र इमानदार हुन्छन् भन्ने हो। बेलायती साम्राज्यसँग भएको युद्धपछि यो बहादुरीको कथा बनेको थियो। दुवैै कथामा मानिसले विश्वास गरेका छन्। राज्यले पनि दुवै कथालाई ०४६ सालसम्म प्रवद्र्धन गरिरह्यो। 
 
पञ्चायतकालमा हिन्दु राज्य र राजतन्त्रमा नेपाली भाषा पनि थपियो। नेपालीहरू मेहनती र शान्तिकामी हुन्छन् भन्ने कथा पनि थपियो। नेपाल विश्व प्रणालीसँग जोडिँदै गएपछि देशको आधुनिकीकरण र विकासका मुद्दा उठे। त्यसपछि जनताको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने र एसियाली मापदण्डमा पुग्ने कथा जोडियो।
 
हिन्दु धर्म, राजतन्त्र, एक जाति र विकासका कथा नयाँ राजनीतिक र सामाजिक विकासको भुमरीमा परे। माओवादी हिंसाले ‘सुन्दर र शान्त’ नेपाल भन्ने कथालाई आक्रमण गरिसकेको थियो। राजतन्त्रको अवसान भयो। राज्य धर्मनिरपेक्ष भयो। एक भाषाको ठाउँमा बहुभाषा र बहुपहिचानका मुद्दा उठे। नेपाल निर्माण गर्ने ‘महानायक’ भनेर चिनिएका पृथ्वीनारायण शाहलाई ‘विस्तारवादी’ र ‘हिन्दु धर्मभीरु’ भनी खलनायकका रूपमा प्रचार गरियो।
 
भूमण्डलीकरणसँगै सन् ९० को दशकमा सुरु भएका विचारले सन् २००६ सम्म आइपुग्दा मूर्तरुप धारणा गरिसकेका थिए। नेपाली राष्ट्रियताका आधार र कथा समयक्रमअनुसार परिवर्तन भएन, छोटो समयमा नै उथलपुथलको सिकार मात्र भयो। माओवादी क्रान्तिकारी र उदारवादी क्रान्तिकारीको गठबन्धनले राज्यका कथा र शक्ति सन्तुलनलाई तहसनहस गरिदियो।
 
यसले पुराना बिम्बहरू भत्किए, नयाँ निर्माण भएन। विगतप्रति गर्व गर्ने र भविष्यप्रति उत्साही हुने कुनै विश्वसनीय कथा निर्माण गर्न सकेन। अधिकारका नाममा जातजातिबीच अवरोध र खाडल निर्माण गर्न स्रोत उपलब्ध भयो। तर, एकताको आधार निर्माण गर्न कुनै खोज र अनुसन्धान भएन।
 
त्यसैले, भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नेपाललाई ‘बुद्धभूमि’ भनिदिँदा तालीको वर्षा भयो। नेपालीभाषी भारतीय नागरिक प्रशान्त तामाङ ‘इन्डियन आइडल’ हुँदा नेपाली ओठमा मुस्कान छायो। किनकि हामीले गर्व गर्नलायक कुनै नयाँ कथा विकास हुन सकेन। जनताले पत्याउने नेपालीपनमा विश्वास गर्ने खालको नयाँ कथा निर्माण हुन सकेन। 
 
र, यही कारणले कुनै समय राज्यका ठालुहरूले पृथ्वीनारायण शाहको फोटोमा माल्यार्पण गरेर जयन्ती मनाउनमा सीमित पुस २७ प्रति आमचासो ह्वात्तै बढ्यो। जब वर्तमान र भविष्य अन्यौल र समस्याग्रस्त हुन्छ, मानिसले आफ्नो विगत सम्झन्छ। आशा गरौं, उनीहरूको चासो पृथ्वीनारायणमा मात्र सीमित होस्, त्यहाँबाट विस्तार हुँदै राजतन्त्र नै पुनर्स्थापना गर्न जनतामा सडकमा नओर्लिउन्।

 

Hundai
fasino
sagoon

प्रतिकृया दिनुहोस

बिज्ञापन

mahindra

विचार

Hundai

किनमेल

vianet

ग्लोबल

कला

अंग्रेजी संस्करणबाट

ब्लग

  • मकैको चामल मकैको चामल

    खाना नलिनु अघिः -यो साउले खाना सोध्दा पुग्यो भने ‘आगायो’ भन् हे!
    -नपुगेको चैँ कसरी भन्ने?
    -‘चायो’ भन् न! मलाई फिटिक्कै खसकुरा नआउने। आखिरमा ‘आगायो’ के खाएर भन्न सक्नु ? बल्लबल्ल ‘चायो’ मेरो मुखबाट पाँच किलोको ढक जस्तो गरुङ्गो भएर सुस्तरी प्रक्षेपण हुन्छ। बाले अर्डर दिँदा भात मेरो लागि चैँ ‘हाफ’ भनेको हुन्छ। खाने बेला मैले ‘फुल’ पो खाइसक्छु, कारणः भात चामलको देखापर्छ।

    छम गुरुङ

  • हामी आफैं उखेलिनुपर्ने जरा हौं हामी आफैं उखेलिनुपर्ने जरा हौं

    मैलै जीवनमा धेरै बालबालिकाको कान निमोठेँ। कन्सिरीका रौं तानेँ। गालामा चड्कन लगाएँ। पाइपको लौरोले हत्केला बजाएँ। ढाड भाँचिएला जसरी हिर्काएँ। जबजब म बालबालिकालाई निरीह बनाउँदै शासकीय रवाफमा यी कार्य गर्थेँ म स्वयम् बिरामी पर्थेँ। त्यही दिन या भोलिपल्ट सम्बन्धित बालकसित भेटेर सम्बन्ध पुनसर््थापित भएको अनुभूति भएपछि मात्र आफूलाई सजिलो महसुस हुन्थ्यो।

    नरेन्द्रकुमार नगरकोटी

  • आमा र अनुहारका धर्सा आमा र अनुहारका धर्सा

    घाँटीमा अँगालो मारेर सुत्ने मेरो बानी थियो। बुवासँग सुत्दा पनि त्यसरी नै अँगालो मार्थेँ। उहाँलाई कहिल्यै झर्को लागेन। आमा आइरहन नपाउने। उहाँलाई लिन बुवा नै जानुपर्ने भएकाले चाँडै आँउने सम्भावना कम हुन्थ्यो। चाडपर्वजस्ता विशेष बेलामा मात्र हाम्रो भेट हुन्थ्यो। आमालाई लिन बुवा हिँडेदेखि आईपुगुन्जेलसम्मको पर्खाई सबैभन्दा लामो लाग्थ्यो मलाई। आमालाई सुनाउने धेरै कुराहरु सम्झिएर बस्थेँ म। सुनाउँछु भनेर सम्झिएका धेरै कुराहरु उहाँ नजिकै आईपुग्ने बेलामा हराउँथे।

    सुरज सुवेदी

साहित्यपाटी

  • फर्कनु उसको फर्कनु उसको

    भर्खरै थाहा पाएको हुँ मैले उनी फर्कि आएकी
    उनी जो हाम्रो टोलको सबैभन्दा सुन्दर युवती थिइन्
    अब आएकी छिन् सधैँको लागि विवाहको तीन वर्षपछि फिर्ता

    शिरीष कुमार मौर्य

  • मेयर हर्कचोक मेयर हर्कचोक

    दिनहरु बित्दै गए। मेरा मानसपटलमा ती युवती र त्यो बच्चाको अनुहार धमिलो धमिलो हुँदै गयो। शायद अघिल्लो वाक्य मैले गलत लेखेँ। ती आँखाहरू धमिला हुने किसिमका थिएनन्। सुदूर मानसपटलमा गहिरो गरी कुँदिएका थिए ती।

    शिव संकल्प

  • बैंस बैंस

    चिठी च्यात्छन्। मेरो आफ्नै मुटु च्यातेजसरी दुख्न थाल्छ। चिठी च्यातेपछि राजा घोडा र रेडियो छाडी टाप कस्छन्। त्यसपछि बजिरहेको बाउसा’बको रेडियो पनि बन्द हुन्छ। घोडा मन्टो हल्लाउँदै हेरिरहन्छ- घरी मलाई, घरी नरेशजंग राजा गएतिर त घरी भेरी पारितिर। ‘राजा! किन च्यात्सियो? लालीको चिठी’ भनेर छाडेथे हल्काराले,’ यति भनेर चिठीका टुक्रा उठाउन थाल्छु। बाउसा’ब ओझेल पर्छन्। तैपनि प्रश्नले बाटो छेक्छ, ‘अब लालीको बैंस?’ चिठीका टुक्रा हातमा उठाएर अमूल्य उपहारझैं हेर्न थाल्छु, ‘आँखा देख्ने भए आफैंले सन्चोबेसन्चो सोध्थे हुँला छोरीले पठाएका अक्षरसित।’ जहाँ भए पनि, जे गरे नि लालीले ‘ठीक’ गरेजस्तो ‘अनौठो’ अनुभूत गरी बोलाइरहेछु- लाली!

    नवीन विभास

पाठक विचार

  • प्रधानमन्त्रीज्यू, चुरेभूमिलाई मरुभूमि नबनाईयोस्!

    म कसरी भनूँ मेरो देश चक्रै चक्रको कुचक्रमा फँसेको छ भनेर, म कसरी भनूँ मेरो देश केही मुठ्ठीभर मान्छेहरुको र दलदासहरुको चंगुलमा फँसेको छ भनेर, म कसरी भनूँ स्वार्थको राजनीतिको रापमा देश भत्भति पाकिरहेको छ भनेर ! कसरी भनूँ यहाँ राज्यका अंग अंगमा दलका दासहरुले योग्यता हैन चाकरीको भरमा नोकरी पाउँछन् भनेर ! त्यसैले जब जब अमेरिकीहरुले 'ह्वाई आर यु हियर' भन्छन् तब तब म त्यही नोष्टाल्जियामा हराउँछु । अनि आफैले उठाएको सवाललाई बिषयान्तर गर्छु ।

    - सरगम भट्टराई

  • ठूला सञ्चारमाध्यमको मनोमानी, सरकारको लाचारीपन

     सञ्चारमाध्यमहरुले कहिले समाचारमा त कहिले बिज्ञापनमा पटक पटक यस्ता गल्ती दाहो¥याइरहन्छन् । जसका कारण लोकतान्त्रिक पद्दतिमा पुगेका नेपालीहरुको सही सुचना पाउने अधिकारमा असहजता पैदा भएको छ। यो सुचनजाकै हकमा पहिलो कुरा सञ्चारमाध्यमले स्रोत बिना प्रकाशन/प्रसारण गर्नु नै गल्ती हो। दोस्रो नेपालमा प्रयोग हुने नाङ्गा साबुनको गुणस्तरबारे बिज्ञापन प्रस्ताव आइसकेपछि ती उत्पादनको गुणस्तरबारे छलफल परामर्श तथा सम्बन्धित पक्षको ध्यान आकर्षण गराउनुपथ्र्यो जुन कुरा आम सञ्चारको दायित्वभित्र पथ्र्यो।

    मनीषा अवस्थी

लोकप्रिय

सिफारिस

सूचनापाटी

छापाबाट