नेपाली कथाको खोजीमा पृथ्वीनारायण

  • Get News Alerts

united
tata
पृथ्वीनारायण शाहको जन्मदिनलाई राज्यले राष्ट्रिय एकता दिवसका रूपमा मनाउनुपर्ने माग बढ्दो छ। क्रान्तिकारी तापक्रम घटेको यो बेला हिजोसम्म पृथ्वीनारायणलाई दुत्कार्नेले पुच्छर लुकाउनुपर्ने अवस्था आएको छ। राज्य स्तरबाट ढिलोचाँडो पृथ्वीनारायण शाहको ‘पुनस्र्थापना’ हुने लगभग पक्का देखिन्छ।
 
पृथ्वीनारायणले नेपाल एकीकरण गरे वा गोर्खा साम्राज्य विस्तार मात्र गरे भन्ने प्राज्ञिक बहसको विषय होला। तर, पृथ्वीनारायण र उनको गोर्खा विस्तारको चाहना बारे हामीलाई धेरै कुरा थाहा छैन। उनी कस्ता देखिन्थे भन्ने हामी जान्दैनौं। उनले साँच्चै ‘दिव्य उपदेश’ दिए वा त्यो कसैले लेखिदियो भन्ने पनि हामीलाई थाहा छैन।
 
मानिसले जानेका पृथ्वीनारायण र वास्तविक पृथ्वीनारायणमा फरक हुनसक्छ। उनको उद्देश्य नेपालको भूगोल एकीकरण नभई भूमि, सम्पत्ति र गोर्खा राज्य विस्तार हो भन्ने भनाइ छ । जे भए पनि आममानिसको बुझाइ भनेको पृथ्वीनारायण शाह एक बहादुर राजा थिए भन्ने नै हो। उनले तत्कालीन बाइसे, चौबीसे राज्य एकीकरण गरेर ‘चार जात छत्तीस वर्णको साझा फूलबारी’ निर्माण गर्दै एक स्वतन्त्र नेपाल नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गरे। आमनेपालीले उनलाई चिन्ने र सम्मान गर्ने भनेको यही कारणले हो।
 
पृथ्वीनारायण शाहलाई जुन कारणले हामी चिन्छौं, त्यो एउटा कथा मात्र पनि हुनसक्छ। तर, राष्ट्रियताको जग निर्माणका लागि त्यस्ता कथा जरुरी हुन्छ। प्रायः गरेर वास्तविकता र कल्पनाको मिश्रणका रूपमा त्यस्ता कथा निर्माण भएका हुन्छन्। राष्ट्रियता भनेको यस्तो भावना हो, जसका आधारमा आफूले नचिनेको र कहिल्यै नदेखेको मानिससँग समेत बन्धुत्व महशुस हुन्छ। अध्येताहरूले राष्ट्रियतालाई एक कल्पना गरिएको समुदायको कथा भनी परिभाषित गरेका छन्। त्यस्तो समुदाय निर्माणका लागि विगतको मात्र होइन, भविष्यका सुन्दर कथा पनि आवश्यक हुन्छ। कथाको ऐतिहासिक पक्षमा विवाद हुनसक्छ। कथा अलौकिक पनि हुनसक्छ। जब कथालाई राज्यको ठूलो हिस्साले अर्थपूर्ण पाउँछ, त्यसले एक स्थिर राष्ट्रिय समुदाय निर्माण गर्न मद्दत पुग्छ। जब त्यस्ता कथा भत्कन्छन्, समाजले आफ्नो सन्तुलन गुमाउँछ र छट्पटाउँछ।
 
युरोपबाट फैलिँदै ‘नेसन–स्टेट’ प्रणाली र मिथ पाँच सय वर्षमा विश्वव्यापी भयो। नेपाली जाति र राज्य उक्त प्रक्रियाबाट अलग थिएन र छैन पनि। अमेरिकीहरू परमेश्वरले रोजेको जातिको कथामा गहिरो विश्वास गर्छन्। चीनमा कन्फ्युसियस र प्राचीन सभ्यताको कथालाई साम्यवादी क्रान्तिले समेत विस्थापित गर्न सकेन। भारतमा हालैका वर्षमा ‘प्राचीन सभ्यताको उत्पत्ति’ को कथालाई जनमानसमा बोध गराउन निकै ठूलो कसरत हुँदैछ। अरब जातिको उत्पत्तिका कथा पनि उत्तिकै रोचक छन्।
 
त्यस्ता कथा उत्पत्ति र विगतमा मात्र केन्द्रित हुँदैनन्। ईश्वरीय आशीर्वादका आधारमा अमेरिकी, प्राचीन सभ्यता र ‘अच्छे दिन’ का आडमा भारतीय वा ‘इम्पेरियल चीन’को कथामा चिनियाँहरूले संसारलाई आफ्नो वशमा लिने विश्वास गर्छन्।
 
यसको अर्थ पुराना कथाहरू सधैं टिकिरहन्छन् भन्ने पनि होइन। नयाँ परिस्थितिअनुसार कथाले चुनौति बेहोर्छन्। पुराना कथालाई नयाँ प्रकारले व्याख्या गरिन्छ, अथ्र्याइन्छ र नयाँ कथा पुराना कथामा थपिन्छन्।
 
नेपाली राज्यमा लामो समयदेखि दुईवटा कथा हाबी भएको देखिन्छ। पहिलो, पृथ्वीनारायण शाहले हिन्दु राज्यको परिकल्पनाका आधारमा नेपाल एकीकरण गरे। दोस्रो कथा भनेको नेपाली जाति लडाकु र इमानदार हुन्छन् भन्ने हो। बेलायती साम्राज्यसँग भएको युद्धपछि यो बहादुरीको कथा बनेको थियो। दुवैै कथामा मानिसले विश्वास गरेका छन्। राज्यले पनि दुवै कथालाई ०४६ सालसम्म प्रवद्र्धन गरिरह्यो। 
 
पञ्चायतकालमा हिन्दु राज्य र राजतन्त्रमा नेपाली भाषा पनि थपियो। नेपालीहरू मेहनती र शान्तिकामी हुन्छन् भन्ने कथा पनि थपियो। नेपाल विश्व प्रणालीसँग जोडिँदै गएपछि देशको आधुनिकीकरण र विकासका मुद्दा उठे। त्यसपछि जनताको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने र एसियाली मापदण्डमा पुग्ने कथा जोडियो।
 
हिन्दु धर्म, राजतन्त्र, एक जाति र विकासका कथा नयाँ राजनीतिक र सामाजिक विकासको भुमरीमा परे। माओवादी हिंसाले ‘सुन्दर र शान्त’ नेपाल भन्ने कथालाई आक्रमण गरिसकेको थियो। राजतन्त्रको अवसान भयो। राज्य धर्मनिरपेक्ष भयो। एक भाषाको ठाउँमा बहुभाषा र बहुपहिचानका मुद्दा उठे। नेपाल निर्माण गर्ने ‘महानायक’ भनेर चिनिएका पृथ्वीनारायण शाहलाई ‘विस्तारवादी’ र ‘हिन्दु धर्मभीरु’ भनी खलनायकका रूपमा प्रचार गरियो।
 
भूमण्डलीकरणसँगै सन् ९० को दशकमा सुरु भएका विचारले सन् २००६ सम्म आइपुग्दा मूर्तरुप धारणा गरिसकेका थिए। नेपाली राष्ट्रियताका आधार र कथा समयक्रमअनुसार परिवर्तन भएन, छोटो समयमा नै उथलपुथलको सिकार मात्र भयो। माओवादी क्रान्तिकारी र उदारवादी क्रान्तिकारीको गठबन्धनले राज्यका कथा र शक्ति सन्तुलनलाई तहसनहस गरिदियो।
 
यसले पुराना बिम्बहरू भत्किए, नयाँ निर्माण भएन। विगतप्रति गर्व गर्ने र भविष्यप्रति उत्साही हुने कुनै विश्वसनीय कथा निर्माण गर्न सकेन। अधिकारका नाममा जातजातिबीच अवरोध र खाडल निर्माण गर्न स्रोत उपलब्ध भयो। तर, एकताको आधार निर्माण गर्न कुनै खोज र अनुसन्धान भएन।
 
त्यसैले, भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नेपाललाई ‘बुद्धभूमि’ भनिदिँदा तालीको वर्षा भयो। नेपालीभाषी भारतीय नागरिक प्रशान्त तामाङ ‘इन्डियन आइडल’ हुँदा नेपाली ओठमा मुस्कान छायो। किनकि हामीले गर्व गर्नलायक कुनै नयाँ कथा विकास हुन सकेन। जनताले पत्याउने नेपालीपनमा विश्वास गर्ने खालको नयाँ कथा निर्माण हुन सकेन। 
 
र, यही कारणले कुनै समय राज्यका ठालुहरूले पृथ्वीनारायण शाहको फोटोमा माल्यार्पण गरेर जयन्ती मनाउनमा सीमित पुस २७ प्रति आमचासो ह्वात्तै बढ्यो। जब वर्तमान र भविष्य अन्यौल र समस्याग्रस्त हुन्छ, मानिसले आफ्नो विगत सम्झन्छ। आशा गरौं, उनीहरूको चासो पृथ्वीनारायणमा मात्र सीमित होस्, त्यहाँबाट विस्तार हुँदै राजतन्त्र नै पुनर्स्थापना गर्न जनतामा सडकमा नओर्लिउन्।

 

Hundai
nic asia

प्रतिकृया दिनुहोस

बिज्ञापन

mahindra

विचार

Hundai

किनमेल

vianet

ग्लोबल

कला

अंग्रेजी संस्करणबाट

ब्लग

  • के पर्यटकका लागि सगरमाथा नै चाहिने होर? के पर्यटकका लागि सगरमाथा नै चाहिने होर?

    साना खुद्रे पसलहरु वा रेष्टुरेण्टमा पाउरोटी खाने झोले पर्यटक मात्र लगेर पर्यटन क्षेत्र उभो लाग्छ त? आजको भोलि प्रतिफल खोज्ने क्षेत्र पर्यटन होइन। पर्यटकलाई सुविधा दिएर फाइदा लिने अवस्थामा हामी नभएका कारण अनुभव बेचेर प्रतिफल बढाउनुपर्ने अवस्था नेपाली पर्यटन उद्योगको छ। त्यसैले दिनहुँ जस्तो हुने जात्रा पर्वहरु, सय भन्दा बढी जातिहरुका धर्म, संस्कृति, संस्कारहरुलाई पर्यटनको भाषामा बेचेर लाभ लिन ढिलो गर्नु हुँदैन। विस्तृतमा

     

    सुधन सुवेदी

  • मुसहर वस्तीको साँचो कसलाई बुझाउँछौ, धुर्मुस–सुन्तली? मुसहर वस्तीको साँचो कसलाई बुझाउँछौ, धुर्मुस–सुन्तली?

    टिभी हेर्नेलाई हसाँउथे धुर्मुस–सुन्तली । हामी पनि हाँस्यौं होला । खुसी भयौं होला । काँचको पर्दामा हाँसो फुलाउने यी जोडीलाई बर्दिवासका मुसहरले टिभीमा देखेका थिए–थिएनन्? सधैं गरिबी, अभाव र पीडाले डामिएका ती मुसहरले कहाँ पाएर हेर्दा हुन् टीभी? रहर त कति हो कति हुँदो हो तर बाध्यता? बाध्यता र अभाबभन्दा ठूलो शत्रु के हुन्छ ?र, त्यही काँचका पर्दामा फुल्ने यो जोडीका रङ्गीविरङ्गी फूललाई ? मलाई लाग्छ, बर्दिवासका मुसहरले हाँस्न र खुसी हुन टीभी हेर्नु परेन। आफ्नो बस्तीमा पोतिएको खुसीको रङ् देखर हाँस्न थालेका छन्, अहिले ती।   खुसीको रङ् कस्तो हुन्छ? कठीन छ उत्तर दिन। उत्तर खोज्न बर्दिवासको मुसहर वस्ती नै जानुपर्छ । जहाँ पोतिदै छ, त्यो रङ्।

    शिव प्रकाश

  • मंगली मंगली

    मंगली स्कुल किन नआएको भनेर म उसको भाइ सुजितलाई सोधिराख्थेँ। हिजो उसको भाइले मलाई भनेको थियो, “सर मंगली त अबदेखि स्कूल नआउने रे, सबैले सम्झाउँदा नि स्कुल जान्न भन्छे, अब तपाईं आफैं गएर बोलाउनु। ऊ त स्कुल कहिले नि नआउने भन्छे।" 

    मनोज पाण्डे

साहित्यपाटी

  • नेपाली पनि नयाँ बनिसके नेपाली पनि नयाँ बनिसके

    ठूलै क्रान्तिको बिगुल फुक्छु भन्थ्यो छोरो

    आफ्नै बिहेमा नरसिंहा फुक्न सकेन

    अर्कैलाई मैले ज्याला तिरेर फुकाउनु पर्‍यो

    सिंगो नेपाल र सप्पै नेपालीको  नेतृत्व गर्छु भन्थ्यो

    मैले जुटाई दिएका दस-बीस जन्तिको नेतृत्व गर्दै दंग पर्‍यो।

    चट्याङ मास्टर

  • दुःख बिर्साउन विदेशिएकी श्रीमती दुःख बिर्साउन विदेशिएकी श्रीमती

    ऊ बेला मुनाले आफ्ना मदनको बाटो छेक्न सकेकी थिइनन्। अहिले मदन हार खाइरहेको छ।’ अन्ततः ऊ ‘केयर गिभर’ को ट्याग भिर्दै इजरायल हान्निएकी थिई।  ‘अहिलेसम्म त केही बिग्रेको छैन। यताको चिन्ता छैन। हरपल मन त्यतै डुलिरहन्छ। छोरीलाई पुरा अवधि स्तनपान गराउन सकिन। आफ्नी आमाका रसिला दुधे स्तन चुस्न आँ गरिरहेकी उसको मुखमा तितेपाती कोचिदिएँ मैले। आधारभूत बालअधिकार समेत उपभोग गर्न पाइन उसले, मेरै कारणले। डर लागिरहन्छ, मलाई भोलि के भन्ली उसले?’

    शिव अर्याल

  • इन्गेजमेन्ट इन्गेजमेन्ट

    अव त्यसपछि मैल बोल्ने केही देखिन, मस्तिष्कमा शुन्यता छायो। तै पनि अन्तिम प्रयत्न गर्दै भनेँ, ‘हेर त्यसो नभन, म त बर्वाद हुन्छु, कसैको अगाडि मुख देखाउनलायक हुन्न, म त मरे पनि हुन्छ। तिम्रो पनि भविष्य ड्यामेज हुन्छ, के सोचेर यस्तो निर्णय गर्यौ?'

    लक्ष्मण अधिकारी

पाठक विचार

  • गगन थापा र विश्वप्रकाशहरुलाई चिठ्ठी !

    क्षमा गर्नुहोला, म कांग्रेसको सदस्य भएका कारण कांग्रेसको गर्विलो इतिहास र शक्तिशाली बर्तमानको विषयमा निश्चय पनि अनभिज्ञ छैन। सँगै देशको समृद्ध भविश्यको राजमार्ग आजको विद्यमान कांग्रेसको काम गर्ने सोच र शैलीले सुनिश्चित गर्न सक्दैन भन्ने कुरामा पनि अनभिज्ञ छैन। नेतृत्वका लक्ष्यहरु सधै आफू केन्द्रित मात्र छन्। सत्ता र शक्ति जोगाउन मात्र नेतृत्वको प्राथमिकताको विषय बन्छ। नेतृत्वसँग न इमान–जमान छ, न विधि र प्रकृया छ, न सपना र कल्पनाशिलता, न समस्याहरुको समाधान गर्नसक्ने कार्यकौशलता छ। त्यसैले महोदयहरु, मेरा अघि देश फेर्नका लागि भनेर कांग्रेस फेरिन्छ कि फेरिदैन भन्ने प्रश्न खडा भएको छ।

    चन्द्र के.सी.

  • भारतीय प्रहरीको गोलीले नेपाली मारिँदा साझा बसमा आगो किन?

    नेपालमा हुने बन्द हड्तालका कार्यक्रममा धेरैजसो आगजनी र तोडफोडका कार्यक्रम सम्भवत: विप्लवले नै आयोजना गरेका बन्दमा हुने गर्छन्। त्यसमा पनि धेरै नोक्सानी मजदुर वर्गले नै खेप्नुपरेको देखिन्छ। चालकलाई ट्याक्सी भित्रै राखेर बाहिरबाट आगो लगाइएका घट्ना समेत हामीले यस्ता बन्द हड्तालमा देखिसकेका छौँ। ती घटनासम्म त मैले पनि  केही लेखिनँ। माओवादी जनयुद्धको समयमा यस्ता आगजनीका घट्ना धेरै देखिएकाले पनि स्वभाविकै ठानियो।

    कृष्णप्रसाद शर्मा

लोकप्रिय

सिफारिस

सूचनापाटी

छापाबाट