नेपाली भाषा-साहित्यका एक अथक सेवक

  • Get News Alerts

united
अबिच्युअरी
tata

मैले आधुनिक नेपाली इतिहास ध्यान दिएर पढ्न शुरू गरेको सन् १९८९ को मध्यदेखि हो। त्यसपछिका छ वर्षमा विद्यावारिधिको शोधार्थी हुँदा मैले नेपालसम्बन्धी सयौँ पुस्तक पढेँ। तिनमा कमल दीक्षितले लेख्नु भएका र सम्पादन गर्नु भएका मनग्य पुस्तक थिए, जसमा यस्तो पनि (वि.सं. २०१४), कालो अक्षर (वि.सं. २०१७) र बुँइगल (वि.सं. २०१८) पनि थिए। प्रारम्भिक चरणका नेपाली कविताहरूको संग्रह हो बुँइगल, जसलाई दीक्षितले सम्पादन गर्नु भएको थियो। आफ्नो ६० वर्षे लेखक जीवनमा उहाँले सिर्जेका निबन्धहरूमध्ये गहन अनुसन्धान गरी लेखिएका निबन्ध अघिल्ला दुई पुस्तकमा संगृहित छन्। ती निबन्धले खासगरी छापा र प्रकाशन विश्वसँग नेपालीहरूका शुरूआती जम्काभेटबारे बताउँछन् र नेपाली सार्वजनिक वृत्त (पब्लिक स्फेयर) को इतिहास बुझ्न सघाउँछन्। ती निबन्धको विश्लेषणको घेरा र नेपाली राष्ट्रियताको शुरूआती ‘डिस्कोर्स’बारेको मेरो विद्यावारिधिको शोधको क्षेत्र आपसमा खप्टिन्थे।

विद्यावारिधिश्चात पनि मैले नेपाली राष्ट्रियताका अन्य पक्ष र मिडिया इतिहाससम्बन्धी कामलाई जारी राखेँ र त्यसक्रममा मैले दीक्षितका पछिल्ला निबन्ध संग्रहहरू पढेँ। मेरो विचारमा उहाँका पुस्तकलाई मुख्यतः चार भागमा बाँडेर हेर्न सकिन्छ। पहिलो, यस्तो पनि र कालो अक्षर जस्ता पुस्तक, जसमा पादटिप्पणी र सन्दर्भसूची सहितका लामा अनुसन्धानमूलक निबन्ध संगृहित छन्। सन् १९५० को दशकमा दीक्षितले यस्ता निबन्धहरू धमाधम लेख्नुभयो, यथेष्ट लेख्नुभयो र तत्कालीन महत्वपूर्ण म्यागेजिनहरूमा प्रकाशन गर्नुभयो। यसले उहाँलाई उत्तरराणाकालीन वर्षमा साहित्यिक र सामाजिक इतिहासमा अनुसन्धान गर्ने सानो अग्रणी समूहको सक्रिय सदस्यको रूपमा स्थापित गर्यो। उहाँ स्वयंले सार्वजनिक रूपमै स्वीकार गर्नु भएको छ कि उहाँले आफ्ना अग्रजका पदचाप पछ्याउनु भएको हो। यस्ता अनुसन्धानात्मक निबन्ध यदाकदा अद्यापि देख्न पाइए पनि यो खेदकै कुरा हो कि पछिल्ला कृतिहरूमा उहाँ यस्तो पनि र कालो अक्षरको जस्तो सशक्त अनुसन्धाताको रूपमा देखा पर्नुभएन।

दीक्षितका दोस्रा खाले पुस्तकमा निश्चित विषयमा केही अनुसन्धान र केही सम्झना, संस्मरण मिश्रित निबन्ध संकलन गरिएका छन्। सन् १९५० को दशकको अनुसन्धाताबाट सन् १९६० को दशक र त्यसपछि निबन्धकारमा भएको दीक्षितको अपूर्ण रूपान्तरणका दसी हुन् यी पुस्तक। पछिल्ला रचनामा कहीँकहीँ पादटिप्पणी नझुल्किने होइनन्, तर आफ्नो तर्कलाई उभ्याउन, सबुत प्रमाण जुटाउनमा जुन अनुसन्धाताको हुटहुटी हुन्छ त्यो उहाँमा शनैःशनैः घट्दो देखिन्छ। यो प्रवर्गमा पर्ने केही पुस्तक छन् (जस्तो, वि.सं. २०४१ मा प्रकाशित चन्द्रज्योति), तर मलाई मन पर्ने चाहिँ गोरखापत्रसम्बन्धी तीन पुस्तक हुन् ः कागतीको सिरप (वि.सं. २०२६ पुनःमुद्रण वि.सं. २०५३), चार कन्था (वि.सं. २०५३) र शाखासन्तान (वि.सं. २०६१)। गोरखापत्र र नेपालको पत्रपत्रिकाको इतिहासमा चासो, रुचि राख्ने अध्येता जोसुकैको पहिलो खुड्किलो ती पुस्तक त बन्छन् नै, हाम्रो सामाजिक इतिहासका अन्य थुप्रै पक्षमा पनि तिनले रोचक जानकारी दिन्छन्।

संस्मरण र यात्रा निबन्ध (नियात्रा)हरू दीक्षितका तेस्रोथरी पुस्तक हुन्। चार पुस्तादेखि राणाहरूको सेवा गरिरहेकाहरूको परिवारमा चन्द्रशम्शेरको मृत्यु हुनुभन्दा अढाई महिनाअघि जन्मनु भएका दीक्षितका संस्मरणहरूले राणा शासनका पछिल्लो आधा शताब्दीबारे रोचक जानकारी पस्कन्छन्। तिनले शासक चन्द्रशम्शेर र उनको शासनका धेरै पाटाहरूबारे बताउँछन्, अनि मुलुकलाई करिव तीन दशकसम्म एकछत्र शासन गर्ने चन्द्रशम्शेरको दाहिने हातको रूपमा काम गर्नेहरूमध्येको एक दीक्षित परिवारको दैनन्दिनीको पनि अभिलेख राख्छन्। यी संस्मरणहरूले सन् १९३० र १९४० को दशकमा काठमाडौंको एउटा ठूलो र संयुक्त ब्राह्मण परिवारमा हुने खुसी र तनावबारे पनि पाठकलाई बताउँछन्।

२००७ सालको परिवर्तनपश्चात चन्द्रशम्शेरका छोरा मदनशम्शेर र मदनकी श्रीमती रानी जगदम्बाको सेवामा बिताएका ३५ वर्षसँग दीक्षितका थुप्रै संस्मरणात्मक निबन्धहरू सम्बन्धित छन्। दीक्षित र उहाँका अभिभावकले रानी जगदम्बालाई आफ्नो सम्पत्तिको केही हिस्सा परोपकारी कार्यमा (नेपालमा लेखकहरूलाई दिइने मुलुककै प्रतिष्ठित पुरस्कार स्थापना गर्नेलगायत) लगाउन कसरी सफलता प्राप्त गर्नुभयो भन्नेबारे तिनले केही हदसम्म जानकारी दिन्छन्। त्यस्तै, आफूले राणा परिवारलाई पुर्याएको सेवाले कसरी दीक्षितहरूलाई ‘ठिकै’को परिवारबाट पूँजीवान (साँस्कृतिक र अन्य हिसाबले पनि) परिवारमा रूपान्तरित हुन सघायो भनेर बुझ्न पनि ती निबन्धले आंशिक रूपमा सघाउँछन्। दीक्षितका संस्मरणमध्ये बिर्सेको सम्झेको (वि.सं. २०४१) उम्दा छ, र दीक्षित आफैँले पनि ‘नेति नेति’ (वि.सं. २०५४) अघिल्लोजस्तो चोपिलो हुन नसकेको स्वीकार्नु भएको छ। उहाँका पछिल्ला सबै पुस्तकमा संस्मरणात्मक निबन्ध पाइए पनि जीवनको पछिल्लो चरणमा केन्द्रित रही प्रकृयाबद्ध हिसाबले उहाँले संस्मरणात्मक पुस्तक लेखेका भए राम्रो हुने थियो भन्ने मलाई लाग्छ।

विविध विषयबारे लेखिएका निबन्धहरूका संग्रह दीक्षितका चौथा खाले पुस्तक हुन्। यिनमा केही रोचक र लामा निबन्ध पाइन्छन्, तर केही भने सम्भवतः एउटा निबन्धलाई जे भनेर परिभाषित गरिन्छ त्यसमा नपर्न पनि सक्छन्। यो कुरा उहाँ स्वयंले पनि साइबर भानु (वि.सं. २०५७) को प्राक्कथनमा स्वीकार्नु भएको छ। उहाँको पुस्तक उखान मिलेन! (वि.सं. २०३७) यो प्रवर्गको शुरूआती पुस्तक हो भने उहाँको वि.सं. २०७० मा प्रकाशित कृति भात र पानी पनि यही प्रवर्गमा पर्छ। ‘नेति नेति’ को प्राक्कथनमा दीक्षितले नियोजित रूपमा र योजनाबद्ध ढंगले पुस्तक लेख्ने आफ्नो धैर्यता नभएको बताउनु भएको छ। त्यसैले, पछिल्ला तीन दशकमा उहाँले प्रकाशन गर्नु भएका धेरै पुस्तक चौथो प्रवर्गमा पर्छन्। उहाँसँग ती निबन्धलाई एकपछि अर्को गरेर बौद्धिक रूपमा सृजना गर्ने साधन थिए र अरू कसैको भर नपरी प्रकाशन गर्ने सुविधा पनि।

आफ्नो २०७० सालमा प्रकाशित भात र पानी मा भूमिका लेख्न दीक्षितले मलाई निम्त्याउनु भएको थियो। र, मैले भूमिकाको अन्तमा यसो लेखेको थिएँ ः “अथ र इति (वि.सं. २०५१) मा ‘लेखकको कुरो’ मा दीक्षितले आफ्नो पुस्तकमा भूमिका लेख्न निम्त्याइएका व्यक्ति चयनका आधारबारे यस्तो लेख्नु भएको छ ः ‘उमेरमा कमबेसी जे भए पनि ज्ञानज्ञुनमा आफूभन्दा माथि नदेखी म कसैलाई भूमिका लेखाउन जान्न।’ यदि दीक्षितजीसँग उहाँभन्दा मैले धेरै जानेको छु भन्ने केही सबुतप्रमाण छ भने म त्यो हेर्न, जान्न चाहन्छु!”

प्रत्यूत्तरमा दीक्षितले मैले लेखेको भूमिका नै त्यो प्रमाण हो भन्नुभयो। यद्यपि, उहाँको उत्तरबाट म सन्तुष्ट भइन, छैन।

नेपाली भाषा(साहित्यका एक अथक सेवकप्रति श्रद्धाञ्जली।

(कमलमणि दीक्षितको भात र पानीमा प्रकाशित भूमिकाबाट सामान्य संशोधन गरिएको।)

प्रत्यूष वन्त मार्टिन चौतारीका शोध निर्देशक हुन्।

Hundai
nic asia

प्रतिकृया दिनुहोस

बिज्ञापन

mahindra

विचार

किनमेल

vianet

ग्लोबल

कला

अंग्रेजी संस्करणबाट

ब्लग

  • मंगली मंगली

    मंगली स्कुल किन नआएको भनेर म उसको भाइ सुजितलाई सोधिराख्थेँ। हिजो उसको भाइले मलाई भनेको थियो, “सर मंगली त अबदेखि स्कूल नआउने रे, सबैले सम्झाउँदा नि स्कुल जान्न भन्छे, अब तपाईं आफैं गएर बोलाउनु। ऊ त स्कुल कहिले नि नआउने भन्छे।" 

    - मनोज पाण्डे

  • ताल्चा तोडेर एयरपोर्टमा गहना चोरिएपछि… ताल्चा तोडेर एयरपोर्टमा गहना चोरिएपछि…

    ‘नेपालको एयरपोर्ट भित्र चोरै चोर छन्,’ हिजोआज यस्तो भनाइ सबैले ब्यक्त गर्छन्, मेरो परिवार मात्र के कम होस्? सबैभन्दा ठूलो गल्ती त भाइ कै थियो। उसले सुनका गहना लगेजमा राखेको थियो। 

     

    गिरीश गिरी

  • विवाहपछि पुरुषचाहिँ बदलिनु पर्दैन? विवाहपछि पुरुषचाहिँ बदलिनु पर्दैन?

    नारीले समाज र परिवेशलाई हेरेर आफूलाई परिवर्तन गर्न सक्छे, श्रीमानको घरको सबै जिम्मेवारी लिनसक्छे भने एउटा पुरुषले विवाहपछि आफूलाई परिवर्तन किन गर्न सक्दैन? के श्रीमती घर सम्हाल्नका लागि मात्र हो त? जब नारीलाई अधिकार दिने कुरा आउँछ, त्यसबेला पछि हट्ने अनि घर सम्हाल्नचाहिँ फेरि नारी नै चाहिने?

    लक्ष्मी खनाल

साहित्यपाटी

  • दुःख बिर्साउन विदेशिएकी श्रीमती दुःख बिर्साउन विदेशिएकी श्रीमती

    ऊ बेला मुनाले आफ्ना मदनको बाटो छेक्न सकेकी थिइनन्। अहिले मदन हार खाइरहेको छ।’ अन्ततः ऊ ‘केयर गिभर’ को ट्याग भिर्दै इजरायल हान्निएकी थिई।  ‘अहिलेसम्म त केही बिग्रेको छैन। यताको चिन्ता छैन। हरपल मन त्यतै डुलिरहन्छ। छोरीलाई पुरा अवधि स्तनपान गराउन सकिन। आफ्नी आमाका रसिला दुधे स्तन चुस्न आँ गरिरहेकी उसको मुखमा तितेपाती कोचिदिएँ मैले। आधारभूत बालअधिकार समेत उपभोग गर्न पाइन उसले, मेरै कारणले। डर लागिरहन्छ, मलाई भोलि के भन्ली उसले?’

    शिव अर्याल

  • इन्गेजमेन्ट इन्गेजमेन्ट

    अव त्यसपछि मैल बोल्ने केही देखिन, मस्तिष्कमा शुन्यता छायो। तै पनि अन्तिम प्रयत्न गर्दै भनेँ, ‘हेर त्यसो नभन, म त बर्वाद हुन्छु, कसैको अगाडि मुख देखाउनलायक हुन्न, म त मरे पनि हुन्छ। तिम्रो पनि भविष्य ड्यामेज हुन्छ, के सोचेर यस्तो निर्णय गर्यौ?'

    लक्ष्मण अधिकारी

  • बाटो विराएको रात बाटो विराएको रात

    सहमति कोठामै बसिरहन्छे। उ तयार हुदै होली भनेर आफ्नै कामधन्दामा व्यस्त हुन्छन् आमा, भाउजू । साँझ हसिलो मुहार लिएर आइपुग्छ आग्रह। भाउजू आग्रहलाई चिया दिएर भान्सामै लाग्छिन निरन्तर। आमा सहमतिको ढोका ढकढक्याउन थाल्छिन्। निकै बेर बोलाउदा पनि ढोका खोल्दिन सहमति, न त कुनै प्रतिउत्तर नै दिन्छे। आमाको मनमा डर र शंका मडारिन थाल्छ र अतालिदै घरका सबैलाई बोलाउछिन्।

    सञ्जीव थापा

पाठक विचार

  • गगन थापा र विश्वप्रकाशहरुलाई चिठ्ठी !

    क्षमा गर्नुहोला, म कांग्रेसको सदस्य भएका कारण कांग्रेसको गर्विलो इतिहास र शक्तिशाली बर्तमानको विषयमा निश्चय पनि अनभिज्ञ छैन। सँगै देशको समृद्ध भविश्यको राजमार्ग आजको विद्यमान कांग्रेसको काम गर्ने सोच र शैलीले सुनिश्चित गर्न सक्दैन भन्ने कुरामा पनि अनभिज्ञ छैन। नेतृत्वका लक्ष्यहरु सधै आफू केन्द्रित मात्र छन्। सत्ता र शक्ति जोगाउन मात्र नेतृत्वको प्राथमिकताको विषय बन्छ। नेतृत्वसँग न इमान–जमान छ, न विधि र प्रकृया छ, न सपना र कल्पनाशिलता, न समस्याहरुको समाधान गर्नसक्ने कार्यकौशलता छ। त्यसैले महोदयहरु, मेरा अघि देश फेर्नका लागि भनेर कांग्रेस फेरिन्छ कि फेरिदैन भन्ने प्रश्न खडा भएको छ।

    चन्द्र के.सी.

  • भारतीय प्रहरीको गोलीले नेपाली मारिँदा साझा बसमा आगो किन?

    नेपालमा हुने बन्द हड्तालका कार्यक्रममा धेरैजसो आगजनी र तोडफोडका कार्यक्रम सम्भवत: विप्लवले नै आयोजना गरेका बन्दमा हुने गर्छन्। त्यसमा पनि धेरै नोक्सानी मजदुर वर्गले नै खेप्नुपरेको देखिन्छ। चालकलाई ट्याक्सी भित्रै राखेर बाहिरबाट आगो लगाइएका घट्ना समेत हामीले यस्ता बन्द हड्तालमा देखिसकेका छौँ। ती घटनासम्म त मैले पनि  केही लेखिनँ। माओवादी जनयुद्धको समयमा यस्ता आगजनीका घट्ना धेरै देखिएकाले पनि स्वभाविकै ठानियो।

    कृष्णप्रसाद शर्मा

लोकप्रिय

सिफारिस

सूचनापाटी

छापाबाट