नेपाली भाषा-साहित्यका एक अथक सेवक

  • Get News Alerts

अबिच्युअरी
tata

मैले आधुनिक नेपाली इतिहास ध्यान दिएर पढ्न शुरू गरेको सन् १९८९ को मध्यदेखि हो। त्यसपछिका छ वर्षमा विद्यावारिधिको शोधार्थी हुँदा मैले नेपालसम्बन्धी सयौँ पुस्तक पढेँ। तिनमा कमल दीक्षितले लेख्नु भएका र सम्पादन गर्नु भएका मनग्य पुस्तक थिए, जसमा यस्तो पनि (वि.सं. २०१४), कालो अक्षर (वि.सं. २०१७) र बुँइगल (वि.सं. २०१८) पनि थिए। प्रारम्भिक चरणका नेपाली कविताहरूको संग्रह हो बुँइगल, जसलाई दीक्षितले सम्पादन गर्नु भएको थियो। आफ्नो ६० वर्षे लेखक जीवनमा उहाँले सिर्जेका निबन्धहरूमध्ये गहन अनुसन्धान गरी लेखिएका निबन्ध अघिल्ला दुई पुस्तकमा संगृहित छन्। ती निबन्धले खासगरी छापा र प्रकाशन विश्वसँग नेपालीहरूका शुरूआती जम्काभेटबारे बताउँछन् र नेपाली सार्वजनिक वृत्त (पब्लिक स्फेयर) को इतिहास बुझ्न सघाउँछन्। ती निबन्धको विश्लेषणको घेरा र नेपाली राष्ट्रियताको शुरूआती ‘डिस्कोर्स’बारेको मेरो विद्यावारिधिको शोधको क्षेत्र आपसमा खप्टिन्थे।

विद्यावारिधिश्चात पनि मैले नेपाली राष्ट्रियताका अन्य पक्ष र मिडिया इतिहाससम्बन्धी कामलाई जारी राखेँ र त्यसक्रममा मैले दीक्षितका पछिल्ला निबन्ध संग्रहहरू पढेँ। मेरो विचारमा उहाँका पुस्तकलाई मुख्यतः चार भागमा बाँडेर हेर्न सकिन्छ। पहिलो, यस्तो पनि र कालो अक्षर जस्ता पुस्तक, जसमा पादटिप्पणी र सन्दर्भसूची सहितका लामा अनुसन्धानमूलक निबन्ध संगृहित छन्। सन् १९५० को दशकमा दीक्षितले यस्ता निबन्धहरू धमाधम लेख्नुभयो, यथेष्ट लेख्नुभयो र तत्कालीन महत्वपूर्ण म्यागेजिनहरूमा प्रकाशन गर्नुभयो। यसले उहाँलाई उत्तरराणाकालीन वर्षमा साहित्यिक र सामाजिक इतिहासमा अनुसन्धान गर्ने सानो अग्रणी समूहको सक्रिय सदस्यको रूपमा स्थापित गर्यो। उहाँ स्वयंले सार्वजनिक रूपमै स्वीकार गर्नु भएको छ कि उहाँले आफ्ना अग्रजका पदचाप पछ्याउनु भएको हो। यस्ता अनुसन्धानात्मक निबन्ध यदाकदा अद्यापि देख्न पाइए पनि यो खेदकै कुरा हो कि पछिल्ला कृतिहरूमा उहाँ यस्तो पनि र कालो अक्षरको जस्तो सशक्त अनुसन्धाताको रूपमा देखा पर्नुभएन।

दीक्षितका दोस्रा खाले पुस्तकमा निश्चित विषयमा केही अनुसन्धान र केही सम्झना, संस्मरण मिश्रित निबन्ध संकलन गरिएका छन्। सन् १९५० को दशकको अनुसन्धाताबाट सन् १९६० को दशक र त्यसपछि निबन्धकारमा भएको दीक्षितको अपूर्ण रूपान्तरणका दसी हुन् यी पुस्तक। पछिल्ला रचनामा कहीँकहीँ पादटिप्पणी नझुल्किने होइनन्, तर आफ्नो तर्कलाई उभ्याउन, सबुत प्रमाण जुटाउनमा जुन अनुसन्धाताको हुटहुटी हुन्छ त्यो उहाँमा शनैःशनैः घट्दो देखिन्छ। यो प्रवर्गमा पर्ने केही पुस्तक छन् (जस्तो, वि.सं. २०४१ मा प्रकाशित चन्द्रज्योति), तर मलाई मन पर्ने चाहिँ गोरखापत्रसम्बन्धी तीन पुस्तक हुन् ः कागतीको सिरप (वि.सं. २०२६ पुनःमुद्रण वि.सं. २०५३), चार कन्था (वि.सं. २०५३) र शाखासन्तान (वि.सं. २०६१)। गोरखापत्र र नेपालको पत्रपत्रिकाको इतिहासमा चासो, रुचि राख्ने अध्येता जोसुकैको पहिलो खुड्किलो ती पुस्तक त बन्छन् नै, हाम्रो सामाजिक इतिहासका अन्य थुप्रै पक्षमा पनि तिनले रोचक जानकारी दिन्छन्।

संस्मरण र यात्रा निबन्ध (नियात्रा)हरू दीक्षितका तेस्रोथरी पुस्तक हुन्। चार पुस्तादेखि राणाहरूको सेवा गरिरहेकाहरूको परिवारमा चन्द्रशम्शेरको मृत्यु हुनुभन्दा अढाई महिनाअघि जन्मनु भएका दीक्षितका संस्मरणहरूले राणा शासनका पछिल्लो आधा शताब्दीबारे रोचक जानकारी पस्कन्छन्। तिनले शासक चन्द्रशम्शेर र उनको शासनका धेरै पाटाहरूबारे बताउँछन्, अनि मुलुकलाई करिव तीन दशकसम्म एकछत्र शासन गर्ने चन्द्रशम्शेरको दाहिने हातको रूपमा काम गर्नेहरूमध्येको एक दीक्षित परिवारको दैनन्दिनीको पनि अभिलेख राख्छन्। यी संस्मरणहरूले सन् १९३० र १९४० को दशकमा काठमाडौंको एउटा ठूलो र संयुक्त ब्राह्मण परिवारमा हुने खुसी र तनावबारे पनि पाठकलाई बताउँछन्।

२००७ सालको परिवर्तनपश्चात चन्द्रशम्शेरका छोरा मदनशम्शेर र मदनकी श्रीमती रानी जगदम्बाको सेवामा बिताएका ३५ वर्षसँग दीक्षितका थुप्रै संस्मरणात्मक निबन्धहरू सम्बन्धित छन्। दीक्षित र उहाँका अभिभावकले रानी जगदम्बालाई आफ्नो सम्पत्तिको केही हिस्सा परोपकारी कार्यमा (नेपालमा लेखकहरूलाई दिइने मुलुककै प्रतिष्ठित पुरस्कार स्थापना गर्नेलगायत) लगाउन कसरी सफलता प्राप्त गर्नुभयो भन्नेबारे तिनले केही हदसम्म जानकारी दिन्छन्। त्यस्तै, आफूले राणा परिवारलाई पुर्याएको सेवाले कसरी दीक्षितहरूलाई ‘ठिकै’को परिवारबाट पूँजीवान (साँस्कृतिक र अन्य हिसाबले पनि) परिवारमा रूपान्तरित हुन सघायो भनेर बुझ्न पनि ती निबन्धले आंशिक रूपमा सघाउँछन्। दीक्षितका संस्मरणमध्ये बिर्सेको सम्झेको (वि.सं. २०४१) उम्दा छ, र दीक्षित आफैँले पनि ‘नेति नेति’ (वि.सं. २०५४) अघिल्लोजस्तो चोपिलो हुन नसकेको स्वीकार्नु भएको छ। उहाँका पछिल्ला सबै पुस्तकमा संस्मरणात्मक निबन्ध पाइए पनि जीवनको पछिल्लो चरणमा केन्द्रित रही प्रकृयाबद्ध हिसाबले उहाँले संस्मरणात्मक पुस्तक लेखेका भए राम्रो हुने थियो भन्ने मलाई लाग्छ।

विविध विषयबारे लेखिएका निबन्धहरूका संग्रह दीक्षितका चौथा खाले पुस्तक हुन्। यिनमा केही रोचक र लामा निबन्ध पाइन्छन्, तर केही भने सम्भवतः एउटा निबन्धलाई जे भनेर परिभाषित गरिन्छ त्यसमा नपर्न पनि सक्छन्। यो कुरा उहाँ स्वयंले पनि साइबर भानु (वि.सं. २०५७) को प्राक्कथनमा स्वीकार्नु भएको छ। उहाँको पुस्तक उखान मिलेन! (वि.सं. २०३७) यो प्रवर्गको शुरूआती पुस्तक हो भने उहाँको वि.सं. २०७० मा प्रकाशित कृति भात र पानी पनि यही प्रवर्गमा पर्छ। ‘नेति नेति’ को प्राक्कथनमा दीक्षितले नियोजित रूपमा र योजनाबद्ध ढंगले पुस्तक लेख्ने आफ्नो धैर्यता नभएको बताउनु भएको छ। त्यसैले, पछिल्ला तीन दशकमा उहाँले प्रकाशन गर्नु भएका धेरै पुस्तक चौथो प्रवर्गमा पर्छन्। उहाँसँग ती निबन्धलाई एकपछि अर्को गरेर बौद्धिक रूपमा सृजना गर्ने साधन थिए र अरू कसैको भर नपरी प्रकाशन गर्ने सुविधा पनि।

आफ्नो २०७० सालमा प्रकाशित भात र पानी मा भूमिका लेख्न दीक्षितले मलाई निम्त्याउनु भएको थियो। र, मैले भूमिकाको अन्तमा यसो लेखेको थिएँ ः “अथ र इति (वि.सं. २०५१) मा ‘लेखकको कुरो’ मा दीक्षितले आफ्नो पुस्तकमा भूमिका लेख्न निम्त्याइएका व्यक्ति चयनका आधारबारे यस्तो लेख्नु भएको छ ः ‘उमेरमा कमबेसी जे भए पनि ज्ञानज्ञुनमा आफूभन्दा माथि नदेखी म कसैलाई भूमिका लेखाउन जान्न।’ यदि दीक्षितजीसँग उहाँभन्दा मैले धेरै जानेको छु भन्ने केही सबुतप्रमाण छ भने म त्यो हेर्न, जान्न चाहन्छु!”

प्रत्यूत्तरमा दीक्षितले मैले लेखेको भूमिका नै त्यो प्रमाण हो भन्नुभयो। यद्यपि, उहाँको उत्तरबाट म सन्तुष्ट भइन, छैन।

नेपाली भाषा(साहित्यका एक अथक सेवकप्रति श्रद्धाञ्जली।

(कमलमणि दीक्षितको भात र पानीमा प्रकाशित भूमिकाबाट सामान्य संशोधन गरिएको।)

प्रत्यूष वन्त मार्टिन चौतारीका शोध निर्देशक हुन्।

hundai

प्रतिकृया दिनुहोस

बिज्ञापन

mahindra

विचार

hundai

किनमेल

vianet

ग्लोबल

कला

अंग्रेजी संस्करणबाट

ब्लग

  • सिजेएमसी यात्राको चुनौतीपूर्ण १६ वर्ष सिजेएमसी यात्राको चुनौतीपूर्ण १६ वर्ष

    नेपालमै पहिलो पटक पत्रकारिता तथा आमसञ्चार विषयमा स्नातकोत्तर तह सञ्चालन गरी विद्यमान् पत्रकारिता शिक्षामा आमुल परिवर्तन गर्ने उद्धेश्यल २०५७ सालमा कलेज अफ जर्नालिजम् एण्ड मास कम्युनिकेसन (सिजेएमसी) स्थापना भएको हो। त्रिभुवन विश्वविद्यालयले २२ वर्षदेखि पत्रकारिता विषयमा स्नातक तह सञ्चालन गरिरहेको तर स्नातकोत्तर तह सुरु गर्न नसकेको अवस्थामा सिजेएमसीले काठमाडौंको धापासीबाट तीन कोठा भाडामा लिएर सुरु गर्नु आफैंमा चुनौतीपूर्ण थियो। २०५८ साल पुष २७ गते वरिष्ठ पत्रकार भारतदत्त कोइराला, प्राध्यापक र सिजेएमसीका विद्यार्थीबाट सामूहिकरूपमा कलेजको उद्धघाटन भएको थियो।

    डा. मञ्जुश्री मिश्र

  • कार्यसम्पादन ठूलो कि जागिर? कार्यसम्पादन ठूलो कि जागिर?

    ओली सरकार छँदै ज्ञवाली नेतृत्वको प्राधिकरणले कर्मचारी तान्न, धान्न र काम लगाउन नसक्ने पुष्टि भइसकेको थियो। कुनै पनि सार्वजनिक पदमा नियुक्ति गर्दा पार्टीप्रतिको वफादारीलाई केन्द्रमा राख्ने नगरेको भए ओलीले पहिले त ज्ञवालीभन्दा धेरै योग्य मानिसलाई प्राधिकरणमा ल्याउने थिए। भुलवश त्यस्तो मानिस नियुक्त भएको भए कार्य सम्पादन हेरेपछि फेरेर अर्को मानिस राख्ने थिए। 

    जीवन क्षत्री

  • माघीलाई मिलनको पर्व बनाउने कि फुटको? माघीलाई मिलनको पर्व बनाउने कि फुटको?

    माघीको मौकामा मालिकहरू गाउँमा गएर गरिब, सोझा अभिभावकलाई ललाईफकाई विभिन्न प्रलोभनमा पारेर, वर्षको सिर्फ एकजोर कपडा दिएर वा एकदम न्यूनतम पैसा दिएर ५ देखि २० वर्ष सम्मका छोरीलाई आफ्नो घरायसी काम गर्नका लागि कमलरीको रूपमा लैजाने चलन थियो। कमलरीको नाउँमा हजारौं थारू चेलीवेटीहरूको विभिन्न तवरले शोषण हँुदै आएको छ। उनीहरू श्रम शोषण, यौन शोषणमा परी मानसिक पीडा भोग्दै विक्षिप्त अवस्थामा मालिकको घरमा नारकीय जीवन जिउन विवश छन्। कुनै न कुनै बहाना पारेर चेलीवटीलाई अझैसम्म कमलरी बनाउने काम हुँदै आएको छ। यसलाई रोक्न समाजका हरेक सचेत नागरिक लाग्नु जरुरी छ। साथै राज्य पक्षबाट यी सामाजिक विकृतिपूर्ण कुप्रथालाई हटाउनका लागि ठोस कार्यक्रम अगाडि ल्याउनु पर्दछ। तर उनीहरुले अझैसम्म कमलरी परिचय पत्र समेत पाएका छैनन्।

    शत्रुघन चौधरी

साहित्यपाटी

  • खाम भित्रको माया खाम भित्रको माया

    मैले भनें– म थाकेकी थिएँ, यसो पल्टेको भुसुक्कै निदाएछु । ‘तिमी बद्लियौ।’ ‘मेल्वर्नको मौसम जस्तै भयौ भन्न खोजेको कल्याण?’ ‘तिमी नजिस्क त मसँग।’ ‘हुन्छ, त्यसो भए अर्कोसँग जिस्किन्छु नि त।’

    निरु त्रिपाठी

  • कसको सिन्दूर? कसको सिन्दूर?

    गएको वैशाखमा गिरानचौरतिर बिहे भएको रहेछ मस्यौरीको। रामदाइ घर फर्किएको खबर सुनेर मामाघर राउतगाउँ जाने बहाना बनाएर आएकी रहिछन् यता।  हुनु–हुनामी भइसक्यो। रिसाएर अथवा रोएर अब केही हुनेवाला थिएन। 'के गछ्र्यौ त अब?' रामदाइले सोधे।  'तिमी जे भन्छौ, त्यही गर्छु... !' उनले आँसु पुछ्दै भनिन्। 'जान्छ्यौ त मसँग?' रामदाइले खिरिल्याएर सोधे। मस्यौरीले मुन्टो हल्लाइदिइन्।

    प्रोल्लास सिन्धुलीय

  • जुग्री जुलुस जुग्री जुलुस

    तराईमा औलो उन्मूलन भयो। पहाडबाट मान्छे ओइरिए। त्यसबेला दाङका फाँटमा धान झुलेका थिए। पहेलपुर तोरी फुलेका थिए। र, तिनकै रङमा भूमिपुत्र थारूका अबोध मन खुलेका थिए। पहेलपुर तोरीको फूलसित बाजी लाग्दै जुग्री–जग्गु प्रेमको कोपिला लागेको थियो। दाङ झरेका शासक खलकका अाँखा पहेलपुर फाँटमा परे। थारू र अक्षर, थारू र राज्यसत्ताबीच गोरु बेचेको साइनो पनि थिएन। त्यसैले ‘शासक खलक’लाई ती फाँट कब्जा गर्न कुनै आइतबार कुर्न परेन।सिङ्गो पञ्चायत नै तिनका भएपछि छिनभरमै सारा फाँट आफ्नो बनाए। हेर्दाहेर्दै पहाडबाट झरेका शासक खलक जति जिम्दार भए भने थारू भूमिहीन।

    नवीन विभास

पाठक विचार

  • विकासको नाम जपी, माछो-माछो भ्यागुता बनाए

    हेर हाम्रा नेताले, आफैंलाई भुइ-फुट्टा बनाए। बिखन्डनको बाटो रोजी, न यता न उता बनाए ।   अनेकौ वाद तन्त्र भनी सधै जनता झुक्याइरहे, विकासको नाम जपी, ...

    डा. रबिन खड्का

  • हामी मधेसीबाट कहिले नेपाली हुने?

    lsquo;ल् उठनुस तपाईहरु, आ–आफनो झोलाहरु चेकजाच गराउनुहोस्’, यसरी जोडले आएको एक्कासी आवाजले म झस्केर उठेँ। उठेर देख्दा भर्खर हेटौडा, मकवानप...

    सुशीलकुमार साह

लोकप्रिय

सिफारिस

सूचनापाटी

छापाबाट