हामी, लोकतन्त्रका नागरिक

skoda
  • Get News Alerts

united
tata

सबै शास्त्रजस्तै राजनीतिशास्त्रमा पनि धेरै मतभेद छन्। लोकतन्त्र कसरी बलियो हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तरमा भने लगभग एकमत देखिन्छ– आवधिक निर्वाचन, सशक्त मिडिया र जागरुक नागरिक समाजले नै लोकतन्त्र बलियो बनाउँछन्।

मुलुक र लोकतन्त्रको हालत देखेर हामी सबै पिरोलिएका छौं। राजनीतिज्ञले ठिकसँग देश चलाएनन् भनेर दिक्दारिएका छौं। हाम्रो दिक्दारी जायज छ, तर पूर्ण छैन। किनभने, लोकतन्त्रको यो हाल हुनुमा हामीले हाम्रो जिम्मेवारी स्वीकारेका छैनौं।

लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो ‘पिलर’ दलहरू नै हुन्। जस र अपजसको सबैभन्दा ठूलो भागीदार राजनीतिज्ञ नै हुन्। तर, उनीहरू मात्र लोकतन्त्र हैनन्, उनीहरूले मात्र लोकतन्त्र धान्न सक्दैनन्। राजनीतिशास्त्रका चिन्तकहरूले यही कारणले लोकतन्त्रको 'इकोसिस्टम' मा सशक्त मिडिया र जागरुक नागरिक समाज पनि मिसाएका हुन्।

२०१५ सालको निर्वाचनले बिपी कोइरालालाई प्रधानमन्त्री चुनेदेखि नै मुलुकमा र हाम्रा पार्टीहरूमा आवधिक निर्वाचन भएको भए आज हाम्रो मुलक कहाँ हुन्थ्यो? त्यही बेलादेखि कुनै व्यक्ति प्रधानमन्त्री र पार्टी प्रमुखमा दुई कार्यकालभन्दा बढी बस्न नपाउने परिपाटी बनाउन सकेको भए हाम्रो लोकतन्त्र कति समृद्ध हुन्थ्यो?

निसन्देह हामी धेरै अगाडि बढिसकेका हुन्थ्यौं। तर, त्यतिले मात्र हामीलाई पुग्थेन। हामी अक्सर नेता ठिक भएनन् भनेर दिक्दारिन्छौं, नेताहरू बेइमान भए भनेर अलाप गर्छौं। तर, एक जना नेता असल भएर मात्र देश बन्ने होइन।

मेरो पुस्ताले बिपी कोइराला देखेन, उहाँको राजनीति प्रत्यक्ष भोगेन। मुलुकले पनि उहाँको शासन धेरै भोग्न पाएन। तर, हाम्रै पालामा गणेशमान सिंहले २०४६ सालमा प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्व गर्नुभयो। इमान र निष्ठाका प्रतिमूर्ति कृष्णप्रसाद भट्टराई र मनमोहन अधिकारी हाम्रै पालामा प्रधानमन्त्री बन्नुभयो। मुलुकका सारा समस्या एक जना नेताको इमानले हल गर्थ्यो भने कृष्णप्रसाद भट्टराई र मनमोहन अधिकारीलाई प्रधानमन्त्रीका रूपमा पाएको नेपालको कायाकल्प नै भैसक्नुपर्थ्यो।

किन त्यसो भएन? यो प्रश्नमा नघोत्लिकन हामीले लोकतन्त्रको चुनौती बुझ्न र वहन गर्न सक्दैनौं।

लोकतान्त्रिक प्रणालीमै अन्तनिर्हित समस्या छन्। बहुपार्टीहरूबीचको प्रतिस्पर्धा, आफूलाई सही देखाउन प्रतिस्पर्धी पार्टीहरूको ठिक काम र सही नीतिको पनि विरोध, पार्टीभित्रैका गुटहरूको साँघुरो प्रतिस्पर्धा– यी सबै लोकतान्त्रिक परिपाटीका अभिन्न अंगकै रूपमा आइपर्छन्। त्यसमाथि, राजनीति गर्न, पार्टी चलाउन र चुनाव जित्न आवश्यक पैसा र त्योसँगै मौलाउने भ्रष्टाचार छँदैछ। यी सबै चुनौती निर्मूल गर्न सम्भव छैन।

यी चुनौती व्यवस्थापन गरेर नै हामीले लोकतन्त्रलाई सम्मुनत बनाउने हो। त्यही भएर नै लोकतन्त्रका अन्तनिर्हित कमजोरीलाई लगाम लगाउन मिडिया र नागरिकको जागरुकता चाहिएको हो।

हाम्रो मिडिया पनि भर्खरै बामे सर्दैछ। देशमा व्यावसायिक पत्रकारिता सुरु भएको जम्माजम्मी २०–२२ वर्ष त भयो। हाम्रा पनि टन्नै कमजोरी छन्। फेरि मिडिया कहिल्यै परिपूर्ण संस्था हैन, कुनै पनि मुलुकमा यो खोटरहित छैन।

लोकतन्त्रको इकोसिस्टमका तीनै पिलर राजनीतिक पार्टी, मिडिया र नागरिक समाज आफैंमा पूर्ण र खोटरहित छैनन्। त्यसैले लोकतन्त्रलाई समुन्नत बनाउन तीनै पिलरको सक्रियता र सन्तुलन आवश्यक छ। तीनै पिलरले एकअर्कालाई ‘चेक एन्ड ब्यालेन्स’ गरेर समाज अघि बढाउने हो, लोकतन्त्र अघि बढाउने हो।

२०६२–६३ को जनआन्दोलनपछि यी तीन पिलरमध्ये सबैभन्दा कमजोर नागरिक समाज रह्यो। अर्थात्, आवश्यक पर्दा मोलाहिजा नराखी बोल्ने र हस्तक्षेप गर्ने जागरुक नागरिक समूहको अभाव रह्यो। अहिलेको एउटा चुनौती त्यही हो। यो अभाव कसरी परिपूर्ति गर्ने?

यो लेखमा मैले सचेत रूपले नै ‘नागरिक समाज’ र ‘नागरिक समूह’ लाई एकअर्काको सट्टापट्टाका रूपमा लेखेको छु। हाम्रोमा नागरिक समाज भन्नाले केही प्रबुद्ध व्यक्तिहरू, जसको नाम समाजमा स्थापित छ, जसले समाजका विभिन्न तप्कामा रहेर योगदान गरिसकेका छन्, तिनलाई बुझ्ने चलन छ। उनीहरू नागरिक समाजका अभिन्न अंग हुन्। तर, उनीहरू मात्र नागरिक समाज हैनन्। हिजो योगदान गरेका व्यक्तिहरू मात्र मिलेर भोलिका लागि काम गर्ने नागरिक समाज बन्न सम्भव छैन। भोलिका लागि काम गर्ने नागरिक समाजमा युवा ऊर्जा र सक्रियता आवश्यक छ।

त्यस्तो नागरिक समाजको विकास हुने भरपुर सम्भावना देखिँदै छ।

चिकित्सा क्षेत्रको सुधार र स्वास्थ्य सेवामा आमनेपालीको पहुँचका लागि निरन्तर लडिरहेका डा. गोविन्द केसी नागरिक समाजको सम्भवतः सबैभन्दा सशक्त खम्बाका रूपमा उदाएका छन्। उनको निस्वार्थ भावना, त्याग र आममानिसको स्वार्थलाई केन्द्रमा राखेर निरन्तर लड्न सक्ने क्षमताले उनलाई समकालीन नेपालको सम्भवतः सबैभन्दा अग्लो र जोदाह नागरिक बनाएको छ।

तर, जसरी एक जना कृष्णप्रसाद भट्टराई वा एक जना मनमोहन अधिकारीले राजनीति थाम्न सकेनन्, डा. केसीले पनि एक्लै नागरिक समाज थाम्न सक्दैनन्। उनलाई अरू नागरिकको साथको खाँचो छ। उनको सत्याग्रहप्रति राजनीति उदासीन रहँदा अहिले त हामीले डा. केसीलाई उनको माग र उनको जीवनरक्षा दुवैका लागि साथ दिनुपरेको छ।

मैले माइतीघरदेखि बानेश्वरसम्म हुने गरेका पछिल्ला धेरै ‘मार्च’हरूमा कल्पनाशील युवाहरू देखेको छु। १८ देखि ३० वर्षका युवाको बाहुल्य रहने त्यो समूहमा महिलाहरूको उल्लेख्य उपस्थिति देखेको छु। जागरुक नागरिक समूहको प्रारम्भिक रूप त्यही हो। डा. केसीको अनसन लम्बिँदै जाँदा अर्को नागरिक आवाज पनि प्रखरित हुन थालेको छ। पत्रकारिता क्षेत्रको नेतृत्व गरिरहेका सम्पादकहरूले स्वयं अघि बढेर नागरिक समूहको भूमिका खेलेका छन्। उनीहरू सामूहिक रूपमा डा. केसीलाई भेट्न मात्र गएनन्, संयुक्त वक्तव्य जारी गरेर आफूहरूलाई डा. केसीसँगै उभ्याएका छन्। उनले उठाएका स्वास्थ्य क्षेत्र सुधारका मुद्दालाई मर्न नदिने बचन दिएका छन्, राजनीतिज्ञलाई सचेत गराएका छन्।

अर्को प्रबुद्ध समूह पनि थपिएको छ– चैतन्य मिश्र, केदारभक्त माथेमा, डा. अर्जुन कार्की, कनकमणि दीक्षित, राजेश हमाल, प्रत्युष वन्त, खगेन्द्र संग्रौला, अमृत गुरुङ, बुद्धिसागर, केदार शर्मा, यादव खरेल, केकी अधिकारी, घिमिरे युवराज, शेखर खरेल, दीपकराज गिरी लगायत थुप्रैले लेख लेखेर, बोलेर सरकारलाई खबरदारी गरेका छन्।

डा. केसी र माइतीघर–बानेश्वर मार्चमा आजसम्म धेरैपटक हिँडेका युवा, पछिल्लो समय सक्रियता देखाएका प्रबुद्ध नागरिक र अहिलेसम्म मौका नमिलेर नबोलेका, नलेखेका वा माइतीघर–बानेश्वर मार्चमा नहिँडेकाहरू एकठाउँ उभिँदा एउटा सशक्त नागरिक समाजको उदय हुन्छ। त्यसले गर्ने सशक्त हस्तक्षेपले हाम्रो लोकतन्त्रलाई सम्मुनत बनाउने छ।

भोलि माइतिघर–बानेश्वर मार्चमा उपस्थित भएर एउटा सशक्त नागरिक समाज उदयको सन्देश दिने अवसर हामीलाई उपलब्ध छ। यो मुलुकलाई तहसनहस गर्ने गरी क्यान्सरका रूपमा स्थापित राजनीतिक भागबन्डा हामीलाई स्वीकार्य छैन भन्ने सन्देश दिने अवसर छ। राजनीतिक भागबन्डाका आधारमा हाम्रा संस्थाहरू तहसनहस पार्ने परिपाटी अन्त्यको सुरुआत गर्ने हामीलाई अवसर छ।

डा. केसी चिकित्सा क्षेत्रको सुधार र स्वास्थ्य सेवामा विपन्न नगारिकहरूको पहुँचका लागि त लडेका छन् नै, उनमा बृहत्तर राजनीतिक सुधारको चेत पनि प्रचुर छ। त्यसको सम्भावनाको आशले उनका आँखा चम्केको मैले देखेको छु। नवौं अनसन सुरु गर्नुअघि महाराजगन्ज टिचिङ अस्पतालको सरकारी क्वार्टरमा केसीका शुभेच्छुकहरू उनलाई सम्झाउँदै थिए, ‘फेरि अनसन बसे पनि लोकमानविरुद्ध महाभियोगको माग नराख्नुहोस्, नेताहरूको आँट छैन, यो सम्भव हुन्न।’

उनले उल्टो सम्झाए, ‘लोकमान यति स्वैच्छाचारी काम गरिरहेका छन्, उनी त जानैपर्छ। उनी गए भने मात्र राजनीतिज्ञले पनि केही चेत्छन्, अब जे पायो त्यही गर्दा नागरिकले टेर्दैनन् भन्ने बुझ्छन्, विधिको शासन स्थापित हुन्छ, राजनीति संग्लिन थाल्छ।’

लोकतन्त्रमा नागरिकहरूको जिम्मेवारी हुन्छ– जे सम्भव छ त्यसका पछि लाग्ने हैन, जे आवश्यक छ त्यसका लागि प्रयत्न गर्ने। गोविन्द केसीले सम्भव मात्र काम गर्न खोजेका भए दसपटकसम्म अनसन हुने थिएन, स्वास्थ्य र चिकित्सा क्षेत्रका अतिआवश्यक मुद्दा यति अगाडि आउने थिएनन्। लोकमानले नै सबैलाई कज्याउने हो भने हामी लोकतन्त्रका नागरिक हुनुको अर्थ रहने थिएन। लोकतन्त्रको केन्द्रमा राजनीतिक पार्टी हैन, नागरिक हुन्छन् भन्ने हामीलाई महशुस हुने थिएन।

लोकतन्त्रका बारेमा जर्ज बनार्ड शाको एउटा मार्मिक भनाइ छ– ‘नागरिकहरू जतिका लागि लायक छन्, त्योभन्दा राम्ररी शासित नहोऊन् भन्ने सुनिश्चित गर्ने प्रबन्ध नै लोकतन्त्र हो।’

हामी अहिले जसरी शासित छौं, त्योभन्दा राम्ररी शासित हुन लायक छौं भनेर नै डा. गोविन्द केसी अनसन बसेका हुन्। जति धेरै आमनागरिकले जति चाँडै यसमा विश्वास राख्नेछन्, त्यति नै चाँडो हामीले राम्रो शासन पाउने छौं।

Hundai
fasino
sagoon

प्रतिकृया दिनुहोस

बिज्ञापन

mahindra

विचार

Hundai

किनमेल

vianet

ग्लोबल

कला

अंग्रेजी संस्करणबाट

ब्लग

  • मकैको चामल मकैको चामल

    खाना नलिनु अघिः -यो साउले खाना सोध्दा पुग्यो भने ‘आगायो’ भन् हे!
    -नपुगेको चैँ कसरी भन्ने?
    -‘चायो’ भन् न! मलाई फिटिक्कै खसकुरा नआउने। आखिरमा ‘आगायो’ के खाएर भन्न सक्नु ? बल्लबल्ल ‘चायो’ मेरो मुखबाट पाँच किलोको ढक जस्तो गरुङ्गो भएर सुस्तरी प्रक्षेपण हुन्छ। बाले अर्डर दिँदा भात मेरो लागि चैँ ‘हाफ’ भनेको हुन्छ। खाने बेला मैले ‘फुल’ पो खाइसक्छु, कारणः भात चामलको देखापर्छ।

    छम गुरुङ

  • हामी आफैं उखेलिनुपर्ने जरा हौं हामी आफैं उखेलिनुपर्ने जरा हौं

    मैलै जीवनमा धेरै बालबालिकाको कान निमोठेँ। कन्सिरीका रौं तानेँ। गालामा चड्कन लगाएँ। पाइपको लौरोले हत्केला बजाएँ। ढाड भाँचिएला जसरी हिर्काएँ। जबजब म बालबालिकालाई निरीह बनाउँदै शासकीय रवाफमा यी कार्य गर्थेँ म स्वयम् बिरामी पर्थेँ। त्यही दिन या भोलिपल्ट सम्बन्धित बालकसित भेटेर सम्बन्ध पुनसर््थापित भएको अनुभूति भएपछि मात्र आफूलाई सजिलो महसुस हुन्थ्यो।

    नरेन्द्रकुमार नगरकोटी

  • आमा र अनुहारका धर्सा आमा र अनुहारका धर्सा

    घाँटीमा अँगालो मारेर सुत्ने मेरो बानी थियो। बुवासँग सुत्दा पनि त्यसरी नै अँगालो मार्थेँ। उहाँलाई कहिल्यै झर्को लागेन। आमा आइरहन नपाउने। उहाँलाई लिन बुवा नै जानुपर्ने भएकाले चाँडै आँउने सम्भावना कम हुन्थ्यो। चाडपर्वजस्ता विशेष बेलामा मात्र हाम्रो भेट हुन्थ्यो। आमालाई लिन बुवा हिँडेदेखि आईपुगुन्जेलसम्मको पर्खाई सबैभन्दा लामो लाग्थ्यो मलाई। आमालाई सुनाउने धेरै कुराहरु सम्झिएर बस्थेँ म। सुनाउँछु भनेर सम्झिएका धेरै कुराहरु उहाँ नजिकै आईपुग्ने बेलामा हराउँथे।

    सुरज सुवेदी

साहित्यपाटी

  • फर्कनु उसको फर्कनु उसको

    भर्खरै थाहा पाएको हुँ मैले उनी फर्कि आएकी
    उनी जो हाम्रो टोलको सबैभन्दा सुन्दर युवती थिइन्
    अब आएकी छिन् सधैँको लागि विवाहको तीन वर्षपछि फिर्ता

    शिरीष कुमार मौर्य

  • मेयर हर्कचोक मेयर हर्कचोक

    दिनहरु बित्दै गए। मेरा मानसपटलमा ती युवती र त्यो बच्चाको अनुहार धमिलो धमिलो हुँदै गयो। शायद अघिल्लो वाक्य मैले गलत लेखेँ। ती आँखाहरू धमिला हुने किसिमका थिएनन्। सुदूर मानसपटलमा गहिरो गरी कुँदिएका थिए ती।

    शिव संकल्प

  • बैंस बैंस

    चिठी च्यात्छन्। मेरो आफ्नै मुटु च्यातेजसरी दुख्न थाल्छ। चिठी च्यातेपछि राजा घोडा र रेडियो छाडी टाप कस्छन्। त्यसपछि बजिरहेको बाउसा’बको रेडियो पनि बन्द हुन्छ। घोडा मन्टो हल्लाउँदै हेरिरहन्छ- घरी मलाई, घरी नरेशजंग राजा गएतिर त घरी भेरी पारितिर। ‘राजा! किन च्यात्सियो? लालीको चिठी’ भनेर छाडेथे हल्काराले,’ यति भनेर चिठीका टुक्रा उठाउन थाल्छु। बाउसा’ब ओझेल पर्छन्। तैपनि प्रश्नले बाटो छेक्छ, ‘अब लालीको बैंस?’ चिठीका टुक्रा हातमा उठाएर अमूल्य उपहारझैं हेर्न थाल्छु, ‘आँखा देख्ने भए आफैंले सन्चोबेसन्चो सोध्थे हुँला छोरीले पठाएका अक्षरसित।’ जहाँ भए पनि, जे गरे नि लालीले ‘ठीक’ गरेजस्तो ‘अनौठो’ अनुभूत गरी बोलाइरहेछु- लाली!

    नवीन विभास

पाठक विचार

  • प्रधानमन्त्रीज्यू, चुरेभूमिलाई मरुभूमि नबनाईयोस्!

    म कसरी भनूँ मेरो देश चक्रै चक्रको कुचक्रमा फँसेको छ भनेर, म कसरी भनूँ मेरो देश केही मुठ्ठीभर मान्छेहरुको र दलदासहरुको चंगुलमा फँसेको छ भनेर, म कसरी भनूँ स्वार्थको राजनीतिको रापमा देश भत्भति पाकिरहेको छ भनेर ! कसरी भनूँ यहाँ राज्यका अंग अंगमा दलका दासहरुले योग्यता हैन चाकरीको भरमा नोकरी पाउँछन् भनेर ! त्यसैले जब जब अमेरिकीहरुले 'ह्वाई आर यु हियर' भन्छन् तब तब म त्यही नोष्टाल्जियामा हराउँछु । अनि आफैले उठाएको सवाललाई बिषयान्तर गर्छु ।

    - सरगम भट्टराई

  • ठूला सञ्चारमाध्यमको मनोमानी, सरकारको लाचारीपन

     सञ्चारमाध्यमहरुले कहिले समाचारमा त कहिले बिज्ञापनमा पटक पटक यस्ता गल्ती दाहो¥याइरहन्छन् । जसका कारण लोकतान्त्रिक पद्दतिमा पुगेका नेपालीहरुको सही सुचना पाउने अधिकारमा असहजता पैदा भएको छ। यो सुचनजाकै हकमा पहिलो कुरा सञ्चारमाध्यमले स्रोत बिना प्रकाशन/प्रसारण गर्नु नै गल्ती हो। दोस्रो नेपालमा प्रयोग हुने नाङ्गा साबुनको गुणस्तरबारे बिज्ञापन प्रस्ताव आइसकेपछि ती उत्पादनको गुणस्तरबारे छलफल परामर्श तथा सम्बन्धित पक्षको ध्यान आकर्षण गराउनुपथ्र्यो जुन कुरा आम सञ्चारको दायित्वभित्र पथ्र्यो।

    मनीषा अवस्थी

लोकप्रिय

सिफारिस

सूचनापाटी

छापाबाट